İDARE HUKUKU VE YARGILAMA USULÜ

İdari Dava ve İptal Davası Rehberi: Süreler ve Yürütmeyi Durdurma 2026

İdare hukuku, devletin kamu gücünü kullanarak tesis ettiği işlemlerin hukuka uygunluğunu denetleyen, bireyin haklarını idarenin "keyfi" veya "hatalı" eylemlerine karşı koruyan hayati bir hukuk dalıdır. Belediyenin imar cezası, Bakanlığın atama işlemi, Valiliğin disiplin soruşturması veya SGK'nın idari para cezası... Hepsi idari yargının konusudur. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) ile düzenlenen bu sistemde, "süreler" ve "usul kuralları" o kadar katıdır ki, haklı olsanız bile usulden davanın reddedilmesi işten bile değildir. Bu kapsamlı rehberde, idari işlemin iptali davasının tüm aşamalarını, 2026 yılı güncel parasal sınırları ve Danıştay içtihatları ışığında inceleyeceğiz.

1. İdari İşlem Nedir? Neye Karşı Dava Açılır?

Her devlet işlemi dava konusu yapılamaz. Bir işlemin idari yargıda iptal davasına konu olabilmesi için "İcrailik (Yürütülebilirlik)" özelliğine sahip olması gerekir. Yani işlem, hukuk dünyasında bir sonuç doğurmalı, kişinin statüsünü veya haklarını etkilemelidir.

• Kesin ve Yürütülebilir İşlemler: Atama kararı, yıkım kararı, disiplin cezası, ruhsat iptali. Bunlar doğrudan dava edilebilir.
• Hazırlık İşlemleri (Dava Edilemez): Görüş sorma, tavsiye kararı, teklif yazısı. Bunlar tek başına icrai olmadığı için dava edilemez (Danıştay Yerleşik İçtihadı). Ancak nihai işlemle birlikte iptali istenebilir.
• Düzenleyici İşlemler: Yönetmelik, tebliğ, genelge gibi genel kurallar da menfaati ihlal edilen herkes tarafından dava edilebilir.
• Karma İşlemler: İmar planları gibi hem genel düzenleyici hem de parsel bazında sonuç doğuran işlemler de iptal davasına konu olabilir.

2. İptal Davasında 5 Temel Unsur (Sakatlık Halleri)

İdari mahkeme hakimi, önüne gelen dosyayı şu 5 başlık altında inceler. Bunlardan BİRİ bile sakat olsa, işlem iptal edilir:

3. Dava Dilekçesinde Bulunması Gereken Zorunlu Unsurlar (İYUK m. 3 ve 5)

İdari yargıda dilekçe formatı çok katıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndan (HMK) farklı olarak, idari davalarda dilekçenin İYUK 3. ve 5. maddelere uygun olması şarttır. Uymayan dilekçeler "Dilekçe Ret" kararı ile karşılaşır ve 30 gün ek süre verilir. Yine düzeltilmezse dava reddedilir.

• Tarafların Kimlik ve Adresleri: Davacı ve Davalı İdare tam yazılmalıdır. (Örn: İstanbul Valiliği'ne izafeten ... Kaymakamlığı).
• T.C. Kimlik Numarası: Gerçek kişiler için zorunludur. Tüzel kişiler için vergi numarası.
• İşlemin Tarih ve Sayısı: Hangi işlemin iptalinin istendiği net olmalıdır. Varsa tebliğ zarfı eklenmelidir.
• Tebliğ Tarihi: Sürenin hesaplanması için hayati önemdedir. Tarih yazılmazsa veya yanlış yazılırsa hakim re'sen araştırır ancak bu risklidir.
• Olayların Özeti ve Hukuki Sebepler: Olay kronolojik anlatılmalı ve iptal nedenleri (yetki, şekil, sebep, konu, amaç) sıralanmalıdır.
• Sonuç ve İstem (Netice-i Talep): "İşlemin İPTALİNE", varsa "Yürütmenin DURDURULMASINA" ve "Yargılama giderlerinin davalıya yükletilmesine" ibareleri mutlaka yer almalıdır. Tazminat isteniyorsa miktarı belirtilmelidir.

4. Dava Açma Süreleri (En Kritik Konu)

İdari yargıda süreler "Hak Düşürücüdür" ve "Kamu Düzeni"ndendir. Hakim re'sen gözetir, karşı taraf söylemese bile davayı süreden reddeder. 2577 sayılı İYUK'a göre:

4.1. Genel Dava Açma Süresi: 60 Gün

İdare Mahkemelerinde genel dava açma süresi, işlemin tebliğinden itibaren 60 gündür. Danıştay'da (ilk derece olarak) açılacak davalarda da süre 60 gündür. Süreler, tebliğ tarihini izleyen günden başlar. Tatil günleri süreyi durdurmaz ancak son gün tatile denk gelirse ilk iş gününe uzar. Adli tatil (20 Temmuz - 31 Ağustos) süreyi durdurur, süre adli tatilin bitiminden itibaren 7 gün uzamış sayılır (eğer süre tatil içinde bitiyorsa).

4.2. Vergi Mahkemesi: 30 Gün

Vergi uyuşmazlıkları için (Vergi cezaları, ödeme emirleri, takdir komisyonu kararları) süre 30 gündür. Bu süre kesindir. Karıştırmamak gerekir, idare mahkemesine 60 gün içinde dava açabilirsiniz ama vergi davasını 31. gün açarsanız dava reddedilir.

4.3. İvedi Yargılama (İhale/Özelleştirme): 30 Gün

Kamu ihaleleri, özelleştirme, ÇED kararları, acele kamulaştırma gibi "İvedi Yargılama" usulüne tabi işlerde süre sadece 30 gündür. Ayrıca bu davalarda yürütmenin durdurulması kararına itiraz edilemez ve temyiz süresi de kısadır (15 gün). İvedi yargılamada dosya tekemmülü daha hızlıdır, cevap süreleri kısadır.

4.4. İdarenin Sessiz Kalması (Zımni Ret)

İdareye bir başvuru yaptınız (Örn: Ruhsat istediniz). İdare cevap vermiyor. Ne zaman dava açacaksınız?
Eskiden 60 gündü, yeni düzenlemeyle idarenin cevap verme süresi 30 gündür.
Başvurudan itibaren 30 gün içinde cevap gelmezse, işlem REDDEDİLMİŞ SAYILIR (Zımni Ret). Bu tarihten itibaren 60 günlük dava açma süreniz başlar. Eğer bu süreyi kaçırırsanız dava hakkınız düşer. İdarenin cevabı aylar sonra gelirse, o tarihten itibaren yeni bir dava hakkı doğabilir.

5. Hangi Mahkemede Dava Açılır? (Görev ve Yetki)

Genel görevli mahkeme İdare Mahkemesidir. Ancak işlemin yapıldığı yere göre yetki kuralı değişir.

• Kural (İYUK m. 32): İdari işlemi yapan merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesi yetkilidir. (Örn: Konya Valiliği'nin işlemi için Konya İdare Mahkemesi).
• Taşınmaz Davaları (İYUK m. 34): İmar, kamulaştırma, yıkım gibi taşınmazla ilgili davalarda, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. (Örn: Ankara Valiliği, İstanbul'daki bir arsayı kamulaştırırsa, yetkili mahkeme Ankara değil, İstanbul İdare Mahkemesidir).
• Memur Davaları (İYUK m. 33): Memurun son görev yaptığı yer veya atandığı yer mahkemesi yetkilidir.

Not: Yanlış mahkemede açsanız bile davanız reddedilmez, dosya "Yetkili Mahkemeye" gönderilir (Merci Tevzi). Ancak zaman kaybedersiniz. İdari yargıda yetki kamu düzenindendir.

6. Yürütmenin Durdurulması (YD) Talebi

İptal davası açmak, işlemi kendiliğinden durdurmaz (Vergi yargısı ve ödeme emri hariç). Yıkım kararını dava etseniz bile, belediye gelip evi yıkabilir. Bunu engellemenin tek yolu "Yürütmenin Durdurulması (YD)" kararı almaktır. YD için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir (İYUK 27):

1. Telafisi Güç Zarar: İşlem uygulanırsa geriye dönüşü imkansız veya çok zor olmalıdır (Örn: Binanın yıkılması, memurun işten atılması, ağaçların kesilmesi, öğrencinin okuldan atılması).
2. Açıkça Hukuka Aykırılık: İşlemin kanuna aykırı olduğu ilk bakışta (prima facie) belli olmalıdır. Bilirkişi incelemesine gerek kalmadan görülebilen açık sakatlıklar bu kapsamdadır.

Her iki şart varsa mahkeme YD kararı verir ve dava bitene kadar idare işlemi askıya alır. İdare, YD kararını 30 gün içinde uygulamak zorundadır. YD kararına karşı Bölge İdare Mahkemesine 7 gün içinde itiraz edilebilir. YD kararı, davanın sonuna kadar geçerlidir.

7. İdari Yargılamanın Özellikleri ve Temel İlkeler

İdari yargı "Yazılı Yargılama" usulüne tabidir. Duruşma çok nadirdir ve sadece talep üzerine yapılır. 2026 yılı itibarıyla:

• Re'sen Araştırma İlkesi: Hakim, tarafların sunduğu delillerle bağlı değildir. Gerçeği bulmak için kendiliğinden (re'sen) her türlü bilgi ve belgeyi ilgili kurumlardan ister. Mükellef/Davacı ispatlayamasa bile hakim araştırır. Bu ilke, vatandaşın devlete karşı güçsüz konumunu dengelemek içindir.
• Dilekçeler Teatisi: Dava dilekçesi -> Savunma -> Cevaba Cevap -> İkinci Savunma. Bu 4 aşamalı yazışma bitmeden dosya karara çıkmaz (İvedi yargılama hariç). Her aşamada 30'ar günlük süreler vardır.
• Tanık (Şahit) Dinlenmez: İdari yargıda tanık beyanı delil değildir. Her şey yazılı belgeye dayanır. Tutanaklar, raporlar, kamera kayıtları esastır.
• Savcılık Yoktur: Danıştay'daki davalar hariç, idare mahkemelerinde iddia makamı (savcı) bulunmaz. Karşılıklı tezler yarışır.

8. İstinaf ve Temyiz Sınırları (2026)

Yerel mahkemenin kararına karşı üst mahkemeye başvuru yolları:

Dikkat: Temyiz yolu sadece belli konularda (düzenleyici işlemler, ihale, memur ataması vb.) ve belli parasal sınırı aşan davalarda açıktır. Her dava Danıştay'a gitmez, çoğu dava İstinaf aşamasında kesinleşir.

9. Sık Karşılaşılan Dava Senaryoları (Danıştay İçtihatları)

Senaryo 1: Güvenlik Soruşturması Olumsuz Çıkan Memur

Durum: KPSS'yi kazanan adayın ataması, "Güvenlik soruşturması olumsuz" denilerek yapılmamıştır. Gerekçe: "Dayısı hakkında FETÖ soruşturması var."
Hukuki Durum: Danıştay ve Anayasa Mahkemesi'nin "Suçun Şahsiliği" ilkesi gereği, akrabaların suçları adayı etkilemez. Adayın kendisi hakkında somut bir istihbarat veya mahkeme kararı yoksa, işlem iptal edilir. Sadece istihbari bilgi notu ile atama engellenemez, somut delil gerekir.

Senaryo 2: Disiplin Cezasının İptali (Süre Aşımı)

Durum: Memura, fiilin öğrenilmesinden 2 yıl sonra "Kınama" cezası verilmiştir.
Hukuki Durum: 657 sayılı Kanun'a göre disiplin soruşturması zamanaşımı süreleri vardır (Öğrenmeden itibaren 1 ay veya 6 ay içinde başlama, 2 yıl içinde ceza verme). Zamanaşımı geçtikten sonra verilen ceza, şekil yönünden hukuka aykırıdır ve iptal edilir.

Senaryo 3: İmar Planı Değişikliği ve Menfaat

Durum: Mahalle sakini, park alanının ticari alana çevrilmesine karşı dava açıyor.
Hukuki Durum: Danıştay 6. Dairesi, komşuluk hukukundan kaynaklı olarak, mahalle sakinlerinin imar planı değişikliklerinde "Menfaat İhlali" bulunduğunu ve dava açabileceğini kabul etmektedir.

10. İdari Yargıda Sık Yapılan 5 Hata (Checklist)

11. Sonuç ve Özet

İdari yargı, vatandaşın devlete karşı hak aradığı en önemli mecra niteliğindedir. Ancak "Usul, esastan önce gelir" ilkesi burada tam anlamıyla geçerlidir. 60 günlük süreyi kaçırırsanız, haklılığınızın hiçbir önemi kalmaz. Dilekçenizde "Yürütmenin Durdurulması" istemeyi unutursanız, dava boyunca mağduriyetiniz devam eder. Yanlış hasıma (yanlış kuruma) dava açmak süreci uzatır. Bu nedenle, idari davaların uzman bir idare hukuku avukatı ile takip edilmesi, hak kayıplarını önlemek için elzemdir. İdare karşısında bireyin en güçlü silahı, hukuka uygun şekilde açılmış bir iptal davasıdır.