Yabancılar Hukuku ve Oturma İzni Rehberi (2026-2026 Güncel)

Türkiye, coğrafi konumu, ekonomik fırsatları ve kültürel zenginliği ile her yıl milyonlarca yabancıya ev sahipliği yapmaktadır. Ancak Türkiye'de yasal olarak ikamet etmek, çalışmak veya yatırım yapmak isteyen yabancı uyruklu kişilerin, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde belirlenen prosedürlere titizlikle uymaları gerekmektedir. Vize ihlali yapmak, kaçak duruma düşmek veya yanlış ikamet türüne başvurmak, sınır dışı (deport) edilme ve Türkiye'ye giriş yasağı konulması gibi ciddi yaptırımlara yol açabilir. Bu kapsamlı rehber, Türkiye'de yaşamayı planlayan veya halihazırda yaşayan yabancılar için hayati önem taşıyan tüm hukuki süreçleri, 2026-2026 yılı güncel uygulamaları ışığında detaylandırmaktadır.

1. Türkiye'de Oturma İzni (İkamet İzni) Nedir?

Oturma izni (residence permit), yabancı uyruklu kişilerin Türkiye'de vize veya vize muafiyeti süresinden (genellikle bu süre 90 gündür) daha uzun süre kalabilmelerine olanak tanıyan resmi bir belgedir. İkamet izni, Göç İdaresi Başkanlığı tarafından düzenlenir ve yabancının kalış amacına göre farklı türlere ayrılır. İkamet izni kartı, yabancının Türkiye'deki kimlik belgesi niteliğini taşır ve üzerinde "99" ile başlayan Yabancı Kimlik Numarası (YKN) bulunur.

İkamet izni olmadan ülkede kalan yabancılar "düzensiz göçmen" statüsüne düşer. Bu durumda tespit edildiklerinde idari para cezası uygulanır ve haklarında sınır dışı etme kararı alınabilir. Bu nedenle, vize süresi dolmadan önce uygun ikamet iznine başvurmak hayati önem taşır.

2. İkamet İzni Çeşitleri ve Başvuru Şartları

6458 sayılı Kanun'un 30. maddesinde ikamet izni çeşitleri sayılmıştır. Yabancının Türkiye'de bulunma amacına en uygun olan izin türüne başvurması şarttır. Yanlış türe başvurmak (örneğin; öğrenciyken turistik izne başvurmak) ret nedeni olabilir.

a) Kısa Dönem İkamet İzni (Madde 31-33)

En geniş kapsamlı ikamet izni türüdür. Aşağıdaki amaçlarla Türkiye'de kalacak olanlara verilir:

• Turizm Amaçlı: Türkiye'yi gezmek, görmek ve tatil yapmak isteyenler içindir. Ancak son yıllarda idare, turistik ikamet izinlerinde "seyahat planı" ve "maddi yeterlilik" konusunda çok sıkı denetimler yapmaktadır. Sadece "turistim" demek yeterli olmayabilir; otel rezervasyonu yerine kira kontratı, dönüş bileti ve bankada yüklü miktar para gösterilmesi gerekebilir.
• Taşınmaz Malı Bulunanlar: Türkiye'de bir konut satın alan yabancılar, bu taşınmazı ikamet amaçlı kullandıkları takdirde kısa dönem ikamet izni alabilirler. Konutun değeri büyükşehirlerde 75.000 USD (bazı bölgelerde 200.000 USD sınırı getirilmiştir) üzerinde olmalıdır. Bu izin türü, şartları sağlandığında 5 yılın sonunda vatandaşlık yolu açabilir.
• Ticari Bağlantı veya İş Kuracaklar: Türkiye'de ticari faaliyet yürüten veya şirket ortağı olan yabancılar.
• Tedavi Görecekler: Hastalığı halk sağlığını tehdit etmeyen ve tedavi amacıyla gelenler.
• Hizmet İçi Eğitim / Staj: Erasmus, AIESEC gibi programlarla veya kurumlar aracılığıyla gelenler.

b) Aile İkamet İzni (Madde 34-37)

Aile birliğinin korunması ilkesi gereğince verilen izin türüdür. Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanun kapsamındaki kişilerin (Mavi Kartlılar) veya Türkiye'de yasal izinle (çalışma izni, öğrenci izni vb.) kalan yabancıların aile fertlerine verilir.

• Kimler Alabilir? Destekleyicinin yabancı eşi, kendisinin veya eşinin ergin olmayan (18 yaş altı) çocuğu, kendisinin veya eşinin bağımlı (bakıma muhtaç) ergin çocuğu.
• Avantajları: Aile ikamet izni ile kalan 18 yaş altı çocuklar, ilköğretim ve lise eğitimlerini "öğrenci ikamet izni" almaya gerek kalmadan sürdürebilirler.
• Süre: Her defasında en fazla 3 yıllık verilebilir ancak destekleyicinin izin süresini aşamaz.

c) Öğrenci İkamet İzni (Madde 38-41)

Türkiye'deki bir yükseköğretim kurumunda (Ön lisans, Lisans, Yüksek Lisans, Doktora, Tıpta Uzmanlık) örgün eğitim görecek yabancılara verilir. Açık öğretim öğrencilerine bu izin verilmez.

Öğrenci ikamet izni, öğrenciye (belirli şartlarla) çalışma izni alma hakkı da tanır. Ancak öğrencinin eğitimi bırakması, kaydının silinmesi veya don dondurması durumunda izin iptal edilir.

d) Uzun Dönem İkamet İzni (Madde 42-45)

Türkiye'de kesintisiz olarak en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan yabancılara, Göç Politikaları Kurulu'nun belirlediği şartları taşımaları halinde, Bakanlığın onayıyla "süresiz" ikamet izni verilebilir.

Şartları:

• Son 3 yıl içinde sosyal yardım almamış olmak.
• Kendisi ve ailesinin geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelire sahip olmak.
• Geçerli sağlık sigortasına sahip olmak.
• Kamu düzeni veya güvenliği açısından tehdit oluşturmamak.

Uzun dönem ikamet izni sahipleri; askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme hakkı, kamu görevlerine girme hakkı ve muaf araç ithali hariç olmak üzere, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanırlar.

e) İnsani İkamet İzni (Madde 46-47)

Olağanüstü hallerde (savaş, doğal afet, sağlık sorunu nedeniyle seyahat edememe vb.) verilen istisnai bir izin türüdür. Diğer ikamet izinlerinin şartlarının (örneğin pasaport süresi) sağlanamadığı durumlarda valilik onayıyla verilebilir.

f) İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni (Madde 48-49)

İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancılara, iyileşmeleri ve yetkililerle iş birliği yapabilmeleri için verilir. Başlangıçta 30 gün verilir, toplamda 3 yılı geçemez.

3. Adım Adım İkamet İzni Başvuru Süreci

İkamet izni başvuruları, Göç İdaresi Başkanlığı'nın resmi web sitesi olan e-ikamet.goc.gov.tr üzerinden yapılmaktadır. Başvuru süreci şu adımlardan oluşur:

1. Online Başvuru Formunun Doldurulması

Sisteme giriş yapılır ve "İlk Kez Başvuru" veya "Uzatma Başvurusu" seçeneği tercih edilir. Formdaki bilgiler pasaport bilgileriyle birebir aynı olmalıdır. Fotoğraf yüklenmesi zorunludur.

2. Randevu Alınması

Form tamamlandıktan sonra sistem, ikamet edilecek ildeki İl Göç İdaresi Müdürlüğü'nden randevu günü ve saati seçmenizi ister (veya otomatik atar). İstanbul gibi yoğun illerde randevular ileri tarihlere verilebilir.

3. İkamet İzni Harcının Ödenmesi

Sistem tarafından hesaplanan "İkamet İzni Harcı" ve "Kart Bedeli", vergi dairelerine, maliye veznelerine veya anlaşmalı bankalara (Ziraat Bankası, Halkbank, Vakıfbank) ödenmelidir. Ödeme dekontu (makbuzu) mutlaka saklanmalı ve dosyaya eklenmelidir. 2026 yılı harç bedelleri, yabancının uyruğuna göre (karşılıklılık ilkesi) değişiklik gösterir.

4. Dosyanın Hazırlanması ve Teslimi

Randevu günü ve saatinde, başvuru sahibi bizzat İl Göç İdaresi'ne gitmelidir. Götürülmesi gereken standart belgeler:

• İkamet İzni Başvuru Formu (İmzalı).
• Pasaport veya yerine geçen belgenin aslı ve fotokopisi.
• 4 adet biyometrik fotoğraf (Son 6 ay içinde çekilmiş, beyaz fonlu).
• Kalış süresince yeterli ve düzenli maddi imkana sahip olunduğuna dair beyan/belge.
• Geçerli Sağlık Sigortası (Tüm süreyi kapsamalıdır).
• Adres Yerleşim Belgesi (Noter onaylı kira kontratı, tapu veya nüfus kayıt örneği).
• İkamet izni harcı ve kart bedeli ödeme dekontları.

5. Değerlendirme ve Kartın Gönderilmesi

Dosya incelendikten sonra eksik belge yoksa başvuru değerlendirmeye alınır. Yasal değerlendirme süresi 90 gündür. Başvuru onaylanırsa, ikamet izni kartı PTT Kargo aracılığıyla yabancının beyan ettiği adrese gönderilir.

4. Sınır Dışı Etme (Deport) Kararı ve İtiraz Yolları

Yabancıların korkulu rüyası olan "Deport" kararı, YUKK m. 54'te sayılan hallerde alınır. Bunlardan bazıları:

• Terör örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar.
• Türkiye'ye giriş, vize ve ikamet izinlerinde sahte belge kullananlar.
• Türkiye'de geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar.
• Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturanlar.
• Vize veya ikamet süresini 10 günden fazla aşanlar (Vize ihlali).
• İkamet izni iptal edilenler.
• Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler.

Deport Kararına İtiraz Davası (İptal Davası)

Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine/avukatına karar tebliğ edilir. Tebliğden itibaren 7 gün içinde İdare Mahkemesi'ne başvurularak sınır dışı etme kararına itiraz edilebilir.

İdari Gözetim ve İtiraz

Sınır dışı edilecek yabancılar, kaçma ve kaybolma riski taşımaları halinde, Valilik kararıyla Geri Gönderme Merkezlerinde (GGM) idari gözetim altında tutulabilirler. İdari gözetim süresi 6 aydır, gerekirse 6 ay daha uzatılabilir. İdari gözetim kararına karşı Sulh Ceza Hakimliği'ne itiraz edilebilir.

5. Yabancı Çalışma İzni (Work Permit)

Türkiye'de yabancıların çalışması izne tabidir. 4817 sayılı Kanun gereği, çalışma izni olmadan çalışmak ve yabancı çalıştırmak yasaktır. Çalışma izni başvurusu, genellikle işveren tarafından e-Devlet üzerinden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na yapılır.

Önemli Kural: Geçerli bir çalışma izni, aynı zamanda ikamet izni yerine geçer. Yani çalışma izni alan yabancının ayrıca ikamet izni almasına gerek yoktur. Ancak çalışma izni bittiğinde ikamet hakkı da biter.

6. Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Yabancıların son nihai hedefi genellikle Türk vatandaşlığıdır. Vatandaşlık kazanmanın başlıca yolları şunlardır:

• Genel Yolla (5 Yıl İkamet): Türkiye'de 5 yıl kesintisiz ikamet eden, Türkçe bilen, iyi ahlaklı ve yeterli geliri olanlar başvurabilir.
• İstisnai Yolla (Yatırım):
  • 400.000 USD tutarında taşınmaz satın alıp 3 yıl satmama şerhi koydurmak.
  • 500.000 USD tutarında mevduatı 3 yıl Türk bankalarında tutmak.
  • En az 50 kişiye istihdam sağlamak.
• Evlilik Yoluyla: Bir Türk vatandaşı ile en az 3 yıldır evli olanlar başvurabilir. Evliliğin gerçek olması (anlaşmalı olmaması) şarttır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Sonuç ve Öneriler

Yabancılar hukuku, sürekli değişen yönetmelikler ve sıkı idari uygulamalarla dinamik bir alandır. Başvurularda yapılan en küçük bir hata (yanlış sigorta türü, eksik evrak, adres uyuşmazlığı) işlemlerin reddedilmesine ve maddi/manevi kayıplara neden olabilir. Bu nedenle sürecin en başından itibaren profesyonel hukuki destek almak, özellikle deport ve vatandaşlık gibi kritik konularda hayati önem taşır.