İŞ HUKUKU

Fazla Mesai Alacağı 2026: Hesaplama, Şartlar ve Yargıtay İçtihatları Rehberi

Giriş: Fazla Çalışma ve Anayasal Temeli

İş hukuku, doğası gereği işçi ile işveren arasındaki eşitsiz güç ilişkisini dengelemeyi ve işçinin sömürülmesini engellemeyi amaçlayan, sosyal devlet ilkesinin en somut yansıması olan hukuk dalıdır. Bu koruyucu şemsiyenin altında, "çalışma süreleri" ve bu sürelerin aşılması durumunda gündeme gelen "fazla çalışma" (mesai) kavramı, hem bireysel iş hukukunun hem de sosyal güvenlik hukukunun en merkezi konularından birini oluşturur.

Fazla çalışma, sadece ekonomik bir talep veya mali bir yükümlülük olarak değil, aynı zamanda işçinin biyolojik ve ruhsal bütünlüğünün korunması, dinlenme hakkının temini ve iş-özel yaşam dengesinin sağlanması bağlamında anayasal bir hak kategorisinde değerlendirilmelidir.

Anayasal Dayanak: Anayasa'nın 50. maddesinde yer alan "Dinlenmek çalışanların hakkıdır" hükmü, fazla çalışma düzenlemelerinin anayasal temelini oluşturur.

4857 sayılı İş Kanunu, çalışma hayatının anayasası niteliğinde olup, 41. maddesinde fazla çalışmayı düzenlemiştir. Bu düzenleme salt kanun metniyle sınırlı kalmamış, Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Dairelerinin on yıllara yayılan zengin içtihat birikimiyle şekillenerek karmaşık ve yaşayan bir hukuki kuruma dönüşmüştür.

Çalışma Süresi Kavramı: Haftalık 45 Saat

Fazla çalışmanın varlığından söz edebilmek için öncelikle "normal çalışma süresi"nin ve "çalışma süresinden sayılan haller"in net bir şekilde ortaya konulması gerekmektedir.

Genel Kural: Haftalık 45 Saat

Türk iş hukukunda çalışma süresi haftalık olarak belirlenmiştir. İş Kanunu m. 63 uyarınca, "Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir." Bu düzenleme emredici nitelikte olup, aksi işçi aleyhine kararlaştırılamaz. Ancak 45 saatin altındaki çalışma süreleri iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile kararlaştırılabilir.

Kanun koyucunun "haftalık" birim sistemini benimsemiş olması, fazla mesai hesaplamalarının temel aksını oluşturur. Günlük çalışma süreleri (gece çalışması hariç) kural olarak fazla mesai hesabında doğrudan bir ölçüt değildir; aslolan haftalık toplam süredir.

Çalışma Süresinden Sayılan Haller (Farazi Çalışma)

İşçinin fiilen iş üretmediği bazı süreler de hukuken "çalışma süresi" olarak kabul edilir ve haftalık 45 saatin hesabında dikkate alınır. İş Kanunu m. 66'da sayılan bu haller:

• Maden ve Yeraltı İşlerinde Geçen Süreler: İşçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri ve buralardan çıkmaları için geçen süreler çalışma süresinden sayılır.
• Yolda Geçen Süreler: İşçinin işveren tarafından işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi halinde yolda geçen süreler mesaiye dahildir.
• İşvereni Bekleme Süreleri: İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bulunmakla beraber, iş çıkmadığı için boş geçirdiği süreler.
• Süt İzni: Kadın işçilerin bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için verilen günde toplam 1,5 saatlik süt izni, fiilen çalışılmasa dahi çalışılmış gibi sayılır.

Ara Dinlenmeleri

Fazla çalışma alacağının hesaplanmasında en sık yapılan hatalardan biri, işçinin işyerinde bulunduğu toplam sürenin tamamının çalışma süresi olarak kabul edilmesidir. Oysa İş Kanunu m. 68 uyarınca verilen ara dinlenmeleri, çalışma süresinden sayılmaz.

Hesaplama Örneği: Bir fabrika işçisi sabah 08:00'de işe başlayıp akşam 20:00'de çıkıyorsa, işyerinde geçirdiği toplam süre 12 saattir. Ancak bu süreden 1,5 saat ara dinlenmesi düşüldüğünde, fiili çalışma süresi 10,5 saat olarak tespit edilir.

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ayrımı

4857 sayılı İş Kanunu, modern çalışma modellerine uyum sağlamak amacıyla ikili bir ayrıma gitmiştir: "Fazla Çalışma" ve "Fazla Sürelerle Çalışma". Bu ayrım, ödenecek ücretin zam oranını doğrudan etkilediği için hayati öneme sahiptir.

Fazla Çalışma (Overtime) - %50 Zamlı

Kanuni tanımıyla fazla çalışma, İş Kanunu'nda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Burada referans noktası kanuni üst sınır olan 45 saattir. İş sözleşmesinde çalışma süresi belirtilmemişse veya 45 saat olarak belirtilmişse, bu süreyi aşan her çalışma "fazla çalışma"dır.

Ücretlendirme: Fazla çalışma ücreti, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Fazla Sürelerle Çalışma - %25 Zamlı

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda (örneğin haftalık 40 saat), bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak adlandırılır.

Senaryo Analizi: Bir beyaz yakalı çalışanın iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak kararlaştırılmıştır. Bu çalışan bir haftada toplam 50 saat çalışmıştır.

Adım 1: 40 saatten 45 saate kadar olan 5 saatlik kısım → "Fazla Sürelerle Çalışma" (%25 zamlı)
Adım 2: 45 saatten 50 saate kadar olan 5 saatlik kısım → "Fazla Çalışma" (%50 zamlı)

Fazla Çalışma Ücretinin Hesaplanması

Fazla çalışma alacağının hesaplanması, matematiksel kesinlik gerektiren teknik bir süreçtir. Bilirkişi raporlarında ve mahkeme kararlarında kullanılan standart formüller aşağıda detaylandırılmıştır.

Saatlik Ücretin Tespiti: 225 Katsayısı

Fazla mesai "saat" üzerinden hesaplandığı için, öncelikle işçinin "bir saatlik normal çalışma ücreti"nin bulunması gerekir.

İş Kanunu'na göre bir ay 30 gün kabul edilir. Günlük yasal çalışma süresi ise 7,5 saattir (45 saat ÷ 6 gün = 7,5 saat). Buna göre aylık çalışma saati: 30 gün × 7,5 saat = 225 saat olarak kabul edilir.

Formül: Saatlik Ücret = Aylık Brüt Çıplak Ücret ÷ 225

Dikkat: Hesaplamanın "çıplak ücret" (kök ücret) üzerinden yapılması gerekir. İkramiye, prim, yol, yemek gibi ek ödemeler kural olarak fazla mesai saat ücretinin hesabında dikkate alınmaz.

Zam Oranları ve Çarpan Katsayıları

Yer Altı Maden İşçilerinde Özel Durum

6552 ve 6645 sayılı Kanunlarla yapılan değişiklikler neticesinde, yer altı maden işlerinde çalışan işçiler için lehe düzenlemeler getirilmiştir:

• Haftalık Süre: Bu işçiler için haftalık çalışma süresi en çok 37,5 saattir.
• Fazla Mesai Başlangıcı: 37,5 saati aşan her türlü çalışma, doğrudan "fazla çalışma" sayılır.
• Zam Oranı: Normal işçilerden farklı olarak, yer altı maden işçilerinin fazla çalışma ücreti %100 zamlı ödenmek zorundadır.

Fazla Çalışmanın Yasaklandığı Haller

Kanun koyucu, işçinin sağlığını, güvenliğini ve toplumun genel yararını gözeterek bazı durumlarda fazla çalışma yapılmasını mutlak olarak yasaklamış veya sınırlamıştır.

Mutlak Yasaklar

• Sağlık Nedenleri: Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde (kurşun, arsenik, cıva, cam sanayii vb.)
• Gece Çalışmaları: Kural olarak gece döneminde fazla çalışma yapılamaz. Gece çalışması 7,5 saati geçemez.
• Yer Altı ve Su Altı İşleri: Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerde (zorunlu nedenler hariç)
• Hassas Gruplar: 18 yaşını doldurmamış işçiler, gebe işçiler, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler, kısmi süreli çalışanlar

Gece Çalışması ve 7,5 Saat Kuralı

İş hukukunda "gece", en geç saat 20:00'de başlayarak en erken saat 06:00'ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları günde 7,5 saati geçemez. Bu yasak mutlak emredici bir hükümdür.

Kritik Yargıtay İçtihadı: Gece çalışmasındaki 7,5 saatlik sınırın aşılması durumunda, haftalık 45 saatlik sınır aşılmamış olsa dahi, 7,5 saati aşan kısmın fazla çalışma olarak ödenmesi gerekir. Bu, "haftalık hesap" ilkesinin en önemli istisnasıdır.

Yıllık 270 Saat Sınırı

İş Kanunu m. 41 uyarınca fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati geçemez. Bu sınırın aşılması durumunda:

• Ücretin Ödenmesi: 270 saati aşan çalışmalar hukuka aykırı olsa bile, işçinin emeğinin karşılığı ödenmelidir.
• Sözleşmedeki "Ücrete Dahil" Kaydı: Yargıtay, bu maddenin geçerliliğini yıllık 270 saatle sınırlı tutmaktadır. Yani işçi yılda 300 saat fazla mesai yapmışsa; ilk 270 saatin ücreti maaşın içinde kabul edilir, ancak kalan 30 saatin ücreti ayrıca ve zamlı olarak ödenmek zorundadır.
• Haklı Fesih Sebebi: Yıllık 270 saatin üzerinde çalıştırılması, işçiye İş Kanunu m. 24/II-f bendi uyarınca haklı fesih imkanı verir. İşçi bu sebeple istifa ederse kıdem tazminatına hak kazanır.

Hafta Tatili ve Ulusal Bayram Ücretleri

Fazla mesai davalarında genellikle fazla mesai, hafta tatili ve UBGT alacakları birlikte talep edilir. Ancak bunların hukuki nitelikleri ve hesaplama yöntemleri farklıdır.

Hafta Tatili Çalışması: 2,5 Yevmiye Kuralı

İş Kanunu m. 46 gereği, işçiye haftada en az 24 saat kesintisiz izin verilmelidir. Hafta tatilinde çalışılması yasaya aykırı bir uygulamadır ancak yapılmışsa ücreti ödenmelidir.

Hafta tatilinde çalışan bir işçinin alacağı ücret, Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre 2,5 gündelik (yevmiye) tutarıdır:

• 1. Yevmiye: İşçinin çalışmasa dahi hak ettiği, maktu aylık ücretinin içindeki hafta tatili ücreti.
• 2. Yevmiye: Tatil yapmayıp çalıştığı için hak ettiği o günün fiili ücreti.
• 0.5 Yevmiye: Hafta tatilinde çalışarak haftalık 45 saati aştığı varsayıldığı için eklenen %50 zam farkı.

Pratikte işçiye, ay sonunda aldığı maaşa ek olarak 1,5 günlük daha ücret ödenmesi gerekir. Çünkü ilk 1 günlük kısım zaten maaşın içindedir.

Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Ücreti

Resmi tatil günlerinde (29 Ekim, 23 Nisan, 1 Mayıs, Ramazan/Kurban Bayramları vb.) yapılan çalışmalar, İş Kanunu m. 47'ye tabidir.

UBGT günlerinde çalışan işçiye, çalıştığı her gün için bir günlük ilave ücret ödenir. Buna "çift yevmiye" denir.

Örnek: Günlük ücreti 1000 TL olan işçi, 1 Mayıs'ta çalışırsa; ay sonunda 30.000 TL maaşına ek olarak 1000 TL daha alır. Toplamda o gün için cebine giren para 2000 TL (1000 maaş + 1000 ek ödeme) olur.

Günün Parçalanmazlığı: Yargıtay'a göre UBGT gününde 1 saat bile çalışılsa, işçi tam gün ücrete hak kazanır. "Sadece sabah gelip 2 saat çalıştı, ücretin 1/4'ünü verelim" denilemez; tam yevmiye ödenir.

İspat Hukuku ve Deliller

Fazla çalışma alacağı davalarında en kritik aşama, çalışmanın varlığının ve süresinin ispatıdır. Türk hukuk usulünde "iddia eden iddiasını ispatla yükümlüdür" kuralı geçerlidir. Ancak işverenin de kayıt tutma yükümlülüğü olduğundan, ispat yükü özellik arz eder.

Yazılı Deliller (Asli Delil)

İşyeri kayıtları ispat hiyerarşisinin en tepesinde yer alır:

• Puantaj Kayıtları: İşçinin giriş-çıkış saatlerini gösteren çizelgeler.
• Elektronik Kayıtlar: Turnike geçiş sistemleri, parmak izi okuyucular, yüz tanıma sistemleri. Yargıtay, bu kayıtların güvenilirliğini yüksek kabul eder.
• İmzalı Ücret Bordroları: En güçlü delildir. İşçi, fazla mesai sütunu dolu olan ve imzaladığı bir bordrodaki süreden daha fazla çalıştığını iddia ediyorsa, bu iddiasını ancak eşdeğer bir yazılı belge ile isplayabilir.
• İhtirazi Kayıt: İşçi bordroyu imzalarken altına "Fazla mesai haklarım saklıdır" yazarsa, bordro işçiyi bağlamaz ve tanık dahil her türlü delille fazla çalışmayı ispatlayabilir.

Dijital Deliller

Teknolojinin gelişimiyle birlikte GPS kayıtları (şoförler ve plasiyerler için), takograf cihazı verileri, iş e-postalarının gönderilme saatleri, HGS/OGS geçiş kayıtları ve hatta WhatsApp yazışmaları fazla mesai ispatında kullanılmaya başlanmıştır.

Hakkaniyet İndirimi: %30 Kuralı

İspat hukukunun en özgün kurumlarından biri olan "Hakkaniyet İndirimi", Yargıtay içtihatlarıyla geliştirilmiştir.

Mantığı: Bir işçinin uzun yıllar boyunca, hiç hastalanmadan, izin kullanmadan, düğüne-cenazeye gitmeden, her gün aralıksız aynı saatte fazla mesai yapması hayatın olağan akışına aykırıdır. Eğer fazla çalışma sadece tanık beyanlarıyla ispatlanıyorsa, mahkeme hesaplanan tutardan makul bir oranda indirim yapmak zorundadır.

• Oran: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi genellikle %30 oranında indirim yapılmasını öngörmektedir.
• Uygulanmadığı Haller: Fazla çalışma; kamera kaydı, parmak izi, ıslak imzalı puantaj gibi kesin yazılı delillerle ispatlanıyorsa, hakkaniyet indirimi yapılmaz.

Zamanaşımı ve Usul Hukuku

Zamanaşımı Süresi: 5 Yıl

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile İş Kanunu'ndan kaynaklanan ücret alacaklarında (fazla mesai dahil) zamanaşımı süresi 5 yıl olarak sabitlenmiştir.

Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu (doğduğu) tarihten itibaren başlar. Dava açıldığı tarihten geriye doğru 5 yıllık süre içindeki alacaklar istenebilir. 5 yıldan önceki alacaklar, karşı tarafın "zamanaşımı def'i" ileri sürmesi halinde reddedilir.

Zorunlu Arabuluculuk

01.01.2018 tarihinden itibaren, işçi-işveren uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Fazla mesai alacağı için doğrudan mahkemeye gidilemez; gidilirse dava usulden reddedilir. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamazsa, düzenlenecek "anlaşamama tutanağı" ile dava açılabilir.

Faiz Türü

Fazla mesai alacaklarına uygulanacak faiz, "bankalarca mevduata uygulanan en yüksek banka mevduat faizi"dir. Yasal faiz talep etmek işçi aleyhine hak kaybı yaratır.

Sonuç ve Öneriler

Fazla çalışma alacağı, Türk çalışma hayatının yumuşak karnıdır. Yasal düzenlemeler (İş Kanunu) ile sahadaki uygulama (yüksek çalışma saatleri, kayıt dışılık) arasındaki makas, mahkemelerin iş yükünün önemli bir kısmını oluşturmaktadır.

İşverenler İçin Stratejik Öneriler

• Kayıt sistemlerinin (puantaj, dijital takip) şeffaf ve güvenilir olması, hakkaniyet indirimi riskini ortadan kaldırır.
• İş sözleşmelerine "fazla mesai ücrete dahildir" hükmünün konulması, yıllık 270 saate kadar koruma sağlar.
• Bordroların imzalatılması hayati önem taşır.

İşçiler İçin Stratejik Öneriler

• Gerçek durumu yansıtmayan bordroların "ihtirazi kayıt" ile imzalanması hak arama özgürlüğünü korur.
• Zamanaşımı süresinin (5 yıl) kısalığı dikkate alınarak, hak taleplerinin geciktirilmemesi gerekir.
• Delil toplama sürecinde dijital izlerin (mailler, mesajlar) saklanması ispat kolaylığı sağlar.

Nihai olarak, fazla çalışma kurumu sadece bir "ücret" meselesi değil, iş sağlığı ve güvenliği ile verimlilik ekseninde ele alınması gereken, hukuki olduğu kadar sosyo-ekonomik bir olgudur.

X. Sık Sorulan Sorular

Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?

Fazla mesai ücreti şu formülle hesaplanır: (Aylık Brüt Ücret ÷ 225) × Fazla Çalışma Saati × 1.5. Örneğin 22.500 TL brüt maaşla ayda 20 saat fazla mesai yapan işçi: (22.500 ÷ 225) × 20 × 1.5 = 3.000 TL fazla mesai ücreti alır.

Fazla mesai için onay vermek zorunlu mu?

Evet, İş Kanunu uyarınca işçinin yazılı onayı olmadan fazla çalışma yaptırılamaz. Ancak uygulamada iş sözleşmelerine konulan "fazla çalışmayı kabul ediyorum" hükmü bu onay yerine geçer. Yine de yılda 270 saat sınırı aşılamaz.

Hafta tatilinde çalışırsam ne kadar alırım?

Hafta tatilinde çalışan işçi, normal yevmiyesine ek olarak 1.5 yevmiye daha alır (toplam 2.5 yevmiye). Örneğin günlük ücreti 500 TL olan işçi, pazar günü çalışırsa 500 TL maaşına dahil + 750 TL ek ödeme = 1.250 TL hak eder.

Bordromda fazla mesai yazıyor ama almadım, ne yapmalıyım?

Bordroyu "ihtirazi kayıt" koyarak imzalayın. Alt kısma "Fazla mesai haklarım saklıdır" yazın. Bu sayede bordro sizi bağlamaz ve daha sonra tanık dahil her türlü delille fazla mesainizi ispatlayabilirsiniz.

Fazla mesai davası kaç yıl geriye gider?

Fazla mesai alacağında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Dava açtığınız tarihten geriye doğru 5 yıllık döneme ait alacaklarınızı talep edebilirsiniz. 5 yıldan önceki alacaklar zamanaşımına uğrar.

Hakkaniyet indirimi nedir, neden uygulanır?

Fazla çalışma sadece tanık beyanlarıyla ispatlanıyorsa, mahkeme hesaplanan tutardan %30 oranında indirim yapar. Bunun nedeni, işçinin yıllar boyunca hiç hastalanmadan, izin kullanmadan aynı saatlerde çalışmasının hayatın olağan akışına aykırı olmasıdır.

XI. Pratik Hesaplama Örnekleri

Örnek 1: Temel Fazla Mesai

Brüt maaş: 30.000 TL. Haftalık 50 saat çalışıyor (5 saat fazla). Bir ayda toplam 20 saat fazla mesai. Saatlik ücret: 30.000 ÷ 225 = 133.33 TL. Fazla mesai: 133.33 × 20 × 1.5 = 4.000 TL brüt.

Örnek 2: UBGT Çalışması

Günlük ücret: 800 TL. Kurban Bayramı'nın 4 günü çalıştı. UBGT ücreti: 800 × 4 = 3.200 TL ek ödeme. Maaşına dahil olan 3.200 TL ile birlikte o 4 gün için toplam 6.400 TL hak etti.

Örnek 3: Karma Hesaplama

İşçi ayda 25 saat fazla mesai, 2 hafta tatili ve 1 UBGT günü çalıştı. Brüt maaş 25.000 TL (günlük 833 TL, saatlik 111 TL). Fazla mesai: 111 × 25 × 1.5 = 4.162 TL. Hafta tatili: 833 × 1.5 × 2 = 2.499 TL. UBGT: 833 TL. Toplam ek ödeme: 7.494 TL brüt.