AİLE HUKUKU

Velayet Davası 2026: Ortak Velayet, Değişiklik ve Şartlar

Velayet davası, boşanma veya ayrılık sürecindeki ebeveynlerin en çok endişe duyduğu konuların başında gelir. Türk Medeni Kanunu'na göre velayet; anne ve babanın, reşit olmayan çocukları üzerindeki bakım, gözetim, eğitim ve temsil yetkilerini kapsayan geniş bir haktır. 2026 yılı itibarıyla Yargıtay uygulamaları, özellikle "Ortak Velayet" ve "Çocuğun Üstün Yararı" kavramları çerçevesinde önemli değişiklikler göstermiştir.

Bu kapsamlı rehberde; velayetin kime verileceği, velayet değişikliği davası, ortak velayet şartları ve uzman pedagog raporunun önemi gibi kritik konuları detaylıca inceleyeceğiz.

1. Velayet Nedir ve Kapsamı

Velayet, sadece çocukla aynı evde yaşamak değildir. Çocuğun geleceğini, eğitimini, sağlığını ve malvarlığını yönetme hakkıdır. Evlilik birliği devam ederken anne ve baba velayeti birlikte kullanır. Ancak boşanma veya ölüm halinde velayet, mahkeme kararıyla ebeveynlerden birine (veya duruma göre vasiye) verilir.

Velayet Hakkının İçeriği:

• Çocuğun nerede yaşayacağına karar verme (Yerleşim yeri tayini).
• Çocuğun ismini koyma (Doğumda).
• Çocuğun eğitimi ve dini terbiyesi.
• Çocuğun mallarını yönetme.
• Çocuğu üçüncü kişilere ve resmi makamlara karşı temsil etme.

Temel Kural: Velayet davalarında tek ve mutlak kriter "Çocuğun Üstün Yararı" (The Best Interests of the Child) ilkesidir. Ebeveynin ekonomik durumu, sosyal statüsü veya kusuru, çocuğun yararının önüne geçemez.

2. Mahkeme Velayeti Kime Verir? (Değerlendirme Kriterleri)

Aile Mahkemesi hakimi, velayeti belirlerken duygusal değil, bilimsel ve hukuki verilere dayanır. Bu süreçte en belirleyici unsur, uzman pedagog veya sosyal çalışmacı tarafından hazırlanan Sosyal İnceleme Raporu (SİR)'dur.

2.1. Yaş Gruplarına Göre Velayet Tercihi

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre çocuğun yaşı, velayetin belirlenmesinde en kritik faktördür:

• 0-3 Yaş (Mutlak Anne Bakımı): Bu dönemde çocuk anne sütüne ve şefkatine muhtaçtır. Annenin ahlaka aykırı bir yaşamı veya çocuğun hayatını tehlikeye atacak bir durumu yoksa, velayet %99 oranında anneye verilir.
• 3-6 Yaş (Okul Öncesi): Anne bakımına ihtiyaç devam eder ancak babanın rolü artar. Yine de anne önceliklidir.
• 6-12 Yaş (Okul Çağı): Çocuğun eğitim düzeni, okulu, arkadaş çevresi ve yerleşik düzeni (statüko) önem kazanır. Kimin yanında düzeni bozulmayacaksa velayet ona verilir.
• 12 Yaş Üstü (İdrak Çağı): Çocuk artık olayları kavrayabilecek olgunluktadır. Hakim, çocuğu bizzat dinler veya uzman eşliğinde görüşünü alır. Çocuğun tercihi, velayet kararında büyük önem taşır.

2.2. Kardeşlerin Ayrılmaması İlkesi

Yargıtay, zorunlu olmadıkça kardeşlerin birbirlerinden ayrılmamasını, aynı ebeveynde kalmasını esas alır. Kardeşlik bağının zedelenmemesi, çocuğun psikolojik gelişimi için hayati görülür.

2.3. Maddi Durum Belirleyici midir?

Yanlış Bilinenler: "Babam zengin, velayeti o alır" düşüncesi yanlıştır. Maddi durumu iyi olan taraf, diğer tarafa İştirak Nafakası ödeyerek çocuğun bakımına katkı sağlar. Maddi güç, velayeti almak için tek başına yeterli değildir.

3. Ortak Velayet (2026-2026 Uygulamaları)

Türk hukuk sistemine uluslararası sözleşmeler (11 No'lu Protokol) yoluyla giren Ortak Velayet, artık mahkemelerce sıkça uygulanmaktadır. Eskiden "kamu düzenine aykırı" denilerek reddedilen bu talep, artık çocuğun yararına ise kabul edilmektedir.

Ortak Velayet Şartları Nelerdir?

1. Ebeveynlerin Anlaşması/İsteği: Her iki tarafın da ortak velayeti kabul etmesi ve bu konuda bir protokol sunması gerekir. Zorla ortak velayet verilemez.
2. İletişim ve İşbirliği: Anne ve babanın çocukla ilgili konularda (okul, sağlık vb.) medeni bir şekilde iletişim kurabiliyor olması gerekir. Yüksek çatışmalı boşanmalarda ortak velayet uygun görülmez.
3. Çocuğun Yararı: Çocuğun iki ev arasında savrulmaması, düzenli bir hayatı olması gerekir.

Ortak velayette; çocuğun pasaport işlemleri, okul kaydı veya ameliyat izni gibi konularda her iki ebeveynin de imzası gerekir. Bu durum, ebeveynler arası uyum gerektirir.

4. Velayetin Değiştirilmesi Davası

Velayet kararı kesin hüküm (res judicata) niteliğinde değildir. Şartlar değiştiğinde, çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet değiştirilebilir. Bu dava "Velayetin Nezi (Değiştirilmesi)" davası olarak bilinir.

Velayet Hangi Durumlarda Değişir?

• Velayet Sahibinin Ölümü veya Tutuklanması: Velayet askıda kalmaz, diğer ebeveyne veya vasiye geçer.
• Yeniden Evlenme: Tek başına bir sebep değildir. Ancak üvey ebeveyn çocuğa kötü davranıyorsa veya evlilik çocuğun psikolojisini bozuyorsa velayet değişebilir.
• Kişisel İlişkinin Engellenmesi: Velayet sahibi ebeveyn, çocuğu diğer ebeveynle görüştürmüyor, kaçırıyor veya "ebeveyn yabancılaştırması" (parental alienation) uyguluyorsa; hakim velayeti diğer tarafa verebilir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin bu yönde çok sayıda kararı vardır).
• Çocuğun İsteği (İdrak Çağı): Çocuk belli bir yaşa gelip "Ben babamla/annemle yaşamak istiyorum" derse ve uzmanlar bunu desteklerse değişiklik yapılır.
• İhmal ve İstismar: Çocuğun fiziksel veya psikolojik şiddet görmesi, eğitiminin aksatılması, sağlık sorunlarıyla ilgilenilmemesi.

5. Kişisel İlişki Kurma Hakkı

Velayeti almayan tarafın (ve hatta büyükbaba-büyükannenin) çocukla görüşme hakkı anayasal bir haktır. Mahkeme, velayeti vermediği tarafa belirli günlerde görüşme hakkı tanır.

Standart Görüşme Düzenlemeleri:

• Her ayın 1. ve 3. hafta sonu (Cumartesi sabah - Pazar akşam).
• Sömestr tatilinin bir haftası.
• Yaz tatilinde 1 ay (Temmuz veya Ağustos).
• Dini bayramların 2. veya 3. günü.
• Babalar/Anneler günü.

Eğer çocuk çok küçükse (örneğin bebekse), "yatılı" kişisel ilişki kurulmayabilir, sadece gündüz saatleri verilebilir.

6. Uzman Pedagog ve Sosyal İnceleme Raporu (SİR)

Velayet davalarının "gizli tanığı" uzmanlardır. Mahkeme bünyesindeki pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı; evleri ziyaret eder, çocukla ve ebeveynlerle ayrı ayrı görüşür.

Raporda Nelere Bakılır?

• Çocuğun odası ve çalışma ortamı var mı?
• Ebeveynin çocukla iletişim dili nasıl?
• Çocuk kime daha yakın hissediyor?
• Evdeki diğer bireylerin (babaanne, dede, yeni eş vb.) çocukla ilişkisi nasıl?

Hakim, bu rapora %100 uymak zorunda değildir ancak aksi bir karar verecekse gerekçesini çok detaylı açıklamak zorundadır. Uygulamada %90 oranında rapora uyulur.

7. Velayet Davasında Hangi Deliller Kullanılır?

Velayet davaları kamu düzenine ilişkin olduğu için "resen araştırma ilkesi" geçerlidir. Yani hakim, tarafların sunmadığı delilleri de araştırabilir. Ancak ispat yükü taraflardadır.

7.1. Kabul Edilen Deliller

• Tanık Beyanları: En önemli delillerden biridir. Çocuğun bakımıyla kimin ilgilendiği, evdeki tartışmalar vb. konularda komşu, öğretmen ve akrabalar dinlenir.
• Okul Kayıtları ve Öğretmen Görüşü: Çocuğun ders başarısı, okula devam durumu ve velinin okulla iletişimi.
• Sosyal Medya Paylaşımları: Ebeveynin alkol/uyuşturucu kullanımı veya çocuğun ihmal edildiğine dair paylaşımları.
• Banka Kayıtları: Ebeveynin harcamaları, kumara düşkünlük vb. durumların ispatı.
• Otel ve Seyahat Kayıtları: Çocuğun sık sık yalnız bırakıldığının veya düzensiz bir hayatın ispatı.

Önemli: Gizlice alınan ses ve görüntü kayıtları, "hayatın olağan akışı içinde ve ani gelişen durumlarda" alınmışsa (örneğin şiddet anı) delil olarak kabul edilebilir. Ancak sistematik casusluk şeklinde alınan kayıtlar suç teşkil edebilir.

8. Velayet Sahibi Çocuğu Yurt Dışına Çıkarabilir mi?

Velayet hakkı ebeveynee, çocuğun yerleşim yerini belirleme yetkisi verir. Ancak bu yetki sınırsız değildir. Ebeveyn, çocuğu diğer ebeveynle şahsi ilişkisini engelleyecek şekilde yurt dışına kaçıramaz.

8.1. Adli Makamlardan İzin

Eğer velayet sahibi ebeveyn, çocuğu kalıcı olarak yurt dışına götürmek istiyorsa, diğer ebeveynin muvafakatini almalıdır. Muvafakat verilmezse, mahkemeden "durum ve koşulların değiştiğine dair" karar alarak izin istemelidir.

8.2. Uluslararası Çocuk Kaçırma (Lahey Sözleşmesi)

İzinsiz götürme halinde, Lahey Sözleşmesi kapsamında "Uluslararası Çocuk Kaçırma" hükümleri uygulanır ve çocuğun derhal iadesi sağlanır.

9. Dede ve Ninenin Torunla Görüşme Hakkı

Boşanma sadece eşleri değil, geniş aileyi de etkiler. Türk Medeni Kanunu m. 325 uyarınca, olağanüstü haller mevcutsa ve çocuğun menfaatine aykırı değilse; büyükanne, büyükbaba ve diğer üçüncü kişilere de kişisel ilişki kurma hakkı tanınabilir.

Bu hak genellikle:

• Ayda bir gün (yatılı olmadan),
• Dini bayramların bir günü şeklinde düzenlenir.

10. Boşanmadan Sonra Çocuğun Soyadının Değiştirilmesi

Yakın tarihe kadar, velayet annede olsa bile çocuk babanın soyadını taşımak zorundaydı. Ancak Anayasa Mahkemesi'nin "eşitlik ilkesine aykırılık" gerekçesiyle verdiği iptal kararları ve Yargıtay'ın güncel içtihatları (2. Hukuk Dairesi) bu durumu kökten değiştirmiştir.

10.1. Anayasa Mahkemesi Kararı ve Uygulama

Anayasa Mahkemesi, annenin velayet hakkına sahip olmasına rağmen çocuğuna kendi soyadını verememesini cinsiyet eşitsizliği olarak değerlendirmiştir. Artık velayet hakkına sahip anne, "çocuğun üstün yararına aykırı olmamak kaydıyla" çocuğun soyadının kendi soyadı ile değiştirilmesini talep edebilir.

10.2. Soyadı Değişikliği İçin Şartlar

• Velayet Hakkı: Talepte bulunan annenin velayet hakkına sahip olması şarttır.
• Çocuğun Yararı: Çocuğun sosyal çevresinde (okulda, arkadaşları arasında) babasının soyadıyla tanınmış olması ve soyadı değişikliğinin onda travma yaratacak olması durumunda talep reddedilebilir. Ancak çocuk henüz küçükse veya annenin soyadıyla anılmak istiyorsa (idrak çağındaysa) kabul edilir.
• Dava Açma Zorunluluğu: Bu işlem nüfus müdürlüğünden doğrudan yapılamaz. Aile Mahkemesi'nde "Çocuğun Soyadının Değiştirilmesi Davası" açılması gerekir.

Önemli: Babanın nafaka ödüyor olması veya çocukla ilgileniyor olması, soyadı değişikliğine engel değildir. Soyadı, babaya aidiyetten ziyade hukuki bir kimlik meselesi olarak ele alınmaktadır.

11. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Velayet davasında dedektif tutulabilir mi?

Velayet kamu düzenine ilişkin olduğu için her türlü delil (yasal olmak kaydıyla) sunulabilir. Ancak dedektif raporları, çocuğun ihmal edildiğini veya ahlaka aykırı ortamda bulunduğunu kanıtlamalıdır.

Çocuğu göstermeyen anne/baba şikayet edilebilir mi?

Evet. İcra kanalıyla çocuk teslimi talep edilir. Buna rağmen gösterilmezse, "Çocuk Teslim Emrine Muhalefet" suçundan tazyik hapsi gündeme gelebilir. Ayrıca bu durum velayet değişikliği sebebidir.

Velayet davası ne kadar sürer?

Çekişmeli bir velayet davası, raporların alınması ve tanıkların dinlenmesiyle birlikte ortalama 8 ay ile 1.5 yıl arasında sürebilir.

Çocuğumun soyadını değiştirebilir miyim?

Anayasa Mahkemesi'nin son iptal kararları ve Yargıtay uygulamalarıyla, velayet hakkı annede ise, "çocuğun üstün yararı" gerekçesiyle çocuğa annenin soyadının verilmesi davası açılabilir ve kabul edilmektedir.

---