İCRA İFLAS HUKUKU

Tasarrufun İptali Davası (İİK 277): Mal Kaçıran Borçluya Karşı Çözüm

İcra takibi kesinleşmesine rağmen borcunu ödemeyen ve üzerine kayıtlı mal bulunamayan borçluların, alacaklılardan mal kaçırmak amacıyla mallarını üçüncü kişilere devretmesi sık karşılaşılan bir durumdur. İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 277 ve devamı, bu hileli devirleri geçersiz kılmak için 'Tasarrufun İptali Davası'nı öngörür. Bu dava, tapuyu iptal edip tekrar borçluya döndürmez; ancak alacaklıya, o malı sanki hala borçlununmuş gibi haczedip satma yetkisi verir.

1. Genel Bakış ve Hukuki Nitelik

2. 1. Dava Açma Şartları (Aciz Belgesi)

Bu davanın dinlenebilmesi için en önemli ön koşul 'Aciz Belgesi'dir. Yani alacaklı, borçlu hakkında icra takibi yapmış, hacze gitmiş ancak borçlunun malvarlığının borcu karşılamaya yetmediğini ispatlamış olmalıdır. Geçici (haciz tutanağı) veya kesin aciz belgesi olmadan dava kabul edilmez. Davacı, elindeki icra dosyasının sonuçsuz kaldığını mahkemeye göstermelidir.

3. 2. Hangi İşlemler İptal Edilir?

a) İvazsız (Karşılıksız) Tasarruflar (İİK 278): Bağışlamalar, sembolik bedelle yapılan satışlar. (Son 2 yıl içindeki). b) Aciz Halinde Yapılanlar (İİK 279): Borca batıkken yapılan teminatlar, ipotekler. (Son 1 yıl içindeki). c) Hileli Tasarruflar (İİK 280): Borçlunun mal kaçırma kastıyla, durumu bilen veya bilmesi gereken kötü niyetli 3. kişilerle yaptığı işlemler (Zamanaşımı 5 yıldır). Yakın akrabalar, iş ortakları arası satışlarda 'kötü niyet' karinesi vardır.

4. 3. Dava Sonucu ve İcra Yetkisi

Mahkeme davayı kabul ederse, malı satın alan 3. kişiye 'Malın mülkiyeti sende kalabilir ama alacaklı bu malı haczedip satma hakkına sahiptir' der. İptal davası, tapuyu değiştirmez, sadece alacaklıya 'Haciz ve Satış Yetkisi' verir. Mal satılır, alacaklı parasını alır, artan para 3. kişiye verilir. İptal davası, alacaklının alacağı miktarla sınırlı olarak sonuç doğurur.

5. 4. Üçüncü Kişinin Durumu (İyiniyet Savunması)

Malı satın alan 3. kişi, 'Ben borçlunun durumunu bilmiyordum, malı gerçek piyasa değeriyle satın aldım (banka dekontu sunarak)' savunmasını yaparsa ve akrabalık bağı yoksa, mahkeme 3. kişinin iyiniyetli olduğuna karar verip davayı reddedebilir. İspat yükü, mal kaçırıldığını iddia eden alacaklıdadır.

6. 5. Görevli Mahkeme

Tasarrufun iptali davalarında görevli mahkeme kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesi'dir. Ancak ticari bir alacaktan kaynaklansa bile Asliye Ticaret Mahkemesi değil, genel mahkeme olan Asliye Hukuk bakar (İstisnai durumlar hariç).

7. 6. Bedel Tazminatı (Dördüncü Kişiye Satış)

Eğer malı devralan 3. kişi, bu malı elinden çıkarıp 4. bir kişiye satmışsa; mahkeme, iyiniyetli 4. kişiye dokunmaz. Ancak kötü niyetli 3. kişiyi, elden çıkardığı malın değeri oranında 'Tazminat' ödemeye mahkum eder. Buna bedel tazminatı denir.

8. 7. İspat Yükü Kimdedir?

Kural olarak ispat yükü davacı alacaklıdadır. Alacaklı, borçlunun mal kaçırma kastıyla hareket ettiğini ve 3. kişinin bunu bildiğini ispatlamalıdır. Ancak kanunun karine saydığı hallerde (akrabaya satış, iş ortağına satış, değerinin çok altına satış) ispat yükü tersine döner; davalılar işlemin gerçek olduğunu ispatlamak zorunda kalır.

9. 8. Ticari İşletme Devri

Borçlu, dükkanını veya fabrikasını içindeki mallarla birlikte bir başkasına devrederse (İşletme Devri), devralan kişi borçlardan da sorumlu olur. Borçtan kurtulmak için yapılan muvazaalı şirket devirlerinde, Tasarrufun İptali davası açılarak şirketin eski malvarlığına da haciz konulabilir (İİK 280).

10. 9. Davayı Kazanmanın Sonucu: Cebri İcra

Davayı kazanan alacaklı, o malı 3. kişinin elinden alıp kendi mülkiyetine geçirmez. Sadece o mal üzerinde 'Haciz ve Satış Hakkı' kazanır. Mal icra dairesince satılır, alacaklının dosyası kapanır, para artarsa 3. kişiye (malın şu anki sahibine) iade edilir. 3. kişi ise malı elinden gittiği için asıl borçluya rücu (tazminat) davası açabilir.

İlgili Mevzuat ve Yasal Dayanaklar

Yargıtay'ın Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) Konusundaki Yerleşik İçtihatları ve İnceleme Kriterleri

Yüksek Yargı makamı olan Yargıtay, Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) davalarında yerel mahkeme kararlarını denetlerken belirli standartlar ve ispat şartları aramaktadır. Hukuk güvenliği ilkesi gereği, içtihat birliği sağlanması amacıyla verilen emsal kararlar, davanın seyri açısından hayati önem taşır. Özellikle son yıllarda Dairelerin birleşmesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla birlikte Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) alanında yeni kriterler benimsenmiştir.

1. Delillerin Değerlendirilmesi ve İspat Yükü

Yargıtay, Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) uyuşmazlıklarında ispat yükünün hangi tarafta olduğu konusunda kesin kurallar koymuştur. MK m. 6 gereği, herkes iddiasını ispatla mükelleftir. Ancak hayatın olağan akışına aykırı durumlar söz konusu olduğunda, ispat yükü yer değiştirebilir. Yargıtay, özellikle yazılı delil başlangıcı, tanık beyanlarının tutarlılığı ve resmi kayıtların aksinin ancak yine aynı güçte belgelerle ispatlanabileceği (senede karşı senetle ispat) ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır.

2. Usul Ekonomisi ve Hak Düşürücü Süreler

Dava şartları açısından yapılan incelemede, hak düşürücü süreler ve zamanaşımı süreleri Yargıtay tarafından re'sen (kendiliğinden) dikkate alınır. Taraflar ileri sürmese bile hakim, davanın süresinde açılıp açılmadığını kontrol etmek zorundadır. Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) davalarında sürelerin kaçırılması, hakkın özünü ortadan kaldırmasa da dava hakkını sona erdirdiği için usulden ret kararı verilmesine neden olur.

3. Hakkaniyet ve Takdir Yetkisi

Hakim, kanunu uygularken takdir yetkisine sahiptir ancak bu yetki sınırsız değildir. Yargıtay bozma kararlarında sıklıkla "Hakkaniyet İlkesi"ne atıf yapar. Somut olayın özellikleri, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, olayın meydana geliş şekli ve kusur oranları dikkate alınarak, adalete en uygun hükmün kurulması gerekir. Basmakalıp gerekçelerle verilen kararlar, Yargıtay denetiminden geçemez.

Detaylı Hukuki İnceleme

Borçlunun, alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla (hacizden hemen önce veya sonra) mallarını satması, bağışlaması veya devretmesi durumunda; alacaklının bu devirleri iptal ettirerek o mal üzerinden alacağını tahsil etmesini sağlayan davadır (İİK m. 277).

1. Davanın Şartları

• Alacaklının elinde kesinleşmiş bir icra takibi olmalıdır.
• Borçlu hakkında "Aciz Vesikası" (geçici veya kesin) alınmış olmalıdır. Yani borçlunun başka malı bulunamamış olmalıdır.
• İptali istenen işlem, borcun doğumundan sonra yapılmış olmalıdır.

2. İptale Tabi İşlemler

• İvazsız Tasarruflar (Bağışlamalar): Son 2 yıl içinde yapılan bağışlar iptal edilir.
• Akrasa Satışları: Borçlunun eşi, çocuğu, kardeşi, nesi ile yaptığı satışlar (bedel ödense bile) iyiniyet iddiası dinlenmeksizin iptal edilir.
• Düşük Bedelli Satışlar: Tapudaki satış bedeli ile rayiç bedel arasında fahiş fark varsa iptal edilir.
• Mal Kaçırma Kastı: Alacaklıyı zarara uğratma amacıyla yapılan tüm hileli işlemler (son 5 yıl içinde) iptal edilebilir.

Tasarrufun İptali Davası (İİK 277) Dava Dilekçesi Hazırlama Rehberi

Sunulması Gereken Özel Deliller

Bu davada iddianızı ispatlamak için şu delilleri mutlaka dilekçenize eklemelisiniz:

• Aciz Vesikası
• Tapu kayıtları
• Banka dekontları (veya yokluğu)

İlgili Hukuki Terimler

Aciz Vesikası

Borçlunun borcu ödeyecek malının olmadığını gösteren belge (Dava şartıdır).

Mal Kaçırma

Borçlunun alacaklılardan kurtulmak için mallarını danışıklı olarak devretmesi.

İyiniyetli 3. Kişi

Malı satın alan kişinin, borçlunun durumunu bilmemesi ve gerçek değerini ödemesi hali.

Bedel Farkı

Satış bedeli ile gerçek değer arasında fahiş fark varsa muvazaa sayılır.

Bu Konuda Sıkça Sorulanlar