CEZA HUKUKU

Kamu Görevlisi Suçları: Zimmet, İrtikap, Rüşvet ve Görevi Kötüye Kullanma

Kamu idaresinin güvenilirliği ve işleyişi, hukuk devletinin temel taşlarından biridir. Bu nedenle TCK, kamu görevlilerinin (memur, bilirkişi, avukat, noter vb.) işlediği suçlara özel ve ağır yaptırımlar getirmiştir. Zimmet, İrtikap, Rüşvet ve Görevi Kötüye Kullanma suçları; sadece kamu zararını değil, toplumun devlete olan inancını da hedef alır. Bu suçların soruşturulması genellikle 3628 sayılı Kanun kapsamında özel usullere tabidir ve Ağır Ceza Mahkemelerinde görülür.

1. Genel Bakış ve Hukuki Nitelik

2. 1. Zimmet Suçu (TCK m. 247) ve Kullanma Zimmeti

Zimmet; kamu görevlisinin, görevi nedeniyle zilyetliği (hakimiyeti) kendisine devredilmiş olan veya koruma/gözetimiyle yükümlü olduğu malı/parayı, kendisinin veya başkasının zimmetine geçirmesidir. Basit zimmetin cezası 5-12 yıl iken, suçu gizlemek için hileli davranışlarla laboratuvar (evrakta sahtecilik yaparak) işlenen 'Nitelikli Zimmet'in cezası 7.5-18 yıldır. Eğer memur parayı alıp bir süre kullanıp yerine koymuşsa (Kullanma Zimmeti), cezada yarı oranında indirim yapılır.

3. 2. İrtikap Suçu (TCK m. 250) ve Rıza Sakatlığı

Halk arasında 'haraç alma' veya 'zorla para isteme' olarak bilinir. Kamu görevlisinin, görevinin sağladığı nüfuzu ve gücü kötüye kullanarak, vatandaşı kendisine veya başkasına haksız bir yarar sağlamaya zorlamasıdır. Rüşvetten farkı; rüşvette vatandaşın 'gönüllü' katılımı varken, irtikapta vatandaşın iradesi baskı veya hile ile sakatlanmıştır, mecbur bırakılmıştır. İcbar (zorlama) suretiyle irtikap, rüşvetten daha ağır cezalandırılır (5-10 yıl).

4. 3. Rüşvet Suçu (TCK m. 252) ve Haksız Menfaat

Rüşvet, kamu görevlisi ile iş sahibi vatandaş arasında 'alıntı-verinti' anlaşmasıdır. Kamu görevlisinin yapması gereken bir işi yapmak veya yapmaması gereken bir işi yapmamak için menfaat sağlamasıdır. Rüşvet suçunda hem alan (kamu görevlisi) hem de veren (vatandaş) aynı cezayı alır (4-12 yıl). Rüşvet anlaşmasının yapılması suçun tamamlanması için yeterlidir, paranın el değiştirmesi şart değildir. Rüşveti ihbar eden taraf cezasızlık sebebinden yararlanır.

5. 4. Görevi Kötüye Kullanma (TCK m. 257) - Torba Madde

Bu suç, diğer özel suç tiplerinin (Zimmet, Rüşvet, İrtikap) oluşmadığı durumlarda uygulanan genel bir 'Torba Suç' niteliğindedir. Kamu görevlisinin, görevinin gereklerine aykırı hareket ederek; a) Kişilerin mağduriyetine, b) Kamunun zararına, veya c) Kişilere haksız kazanç sağlanmasına neden olması gerekir. Bu üç unsurdan (objektif cezalandırılabilme şartı) en az biri gerçekleşmezse suç oluşmaz. Cezası 6 aydan 2 yıla kadar hapistir ve genellikle HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) ile sonuçlanır.

6. 5. Memur Yargılamasında İzin Sistemi (4483 vs 3628)

4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun uyarınca, göreviyle ilgili suç işleyen memurlar hakkında soruşturma açılabilmesi için mülki amirden (Vali, Kaymakam vb.) 'Soruşturma İzni' alınması gerekir. Ancak 3628 sayılı Yasa kapsamına giren Rüşvet, Zimmet, İrtikap gibi ağır suçlarda izin şartı aranmaz, Cumhuriyet Savcısı doğrudan soruşturma (Re'sen Sorusturma) yapar. Bu ayrım, davanın hızını doğrudan etkiler.

7. 6. Denetim Görevinin İhmaliyle Zimmet (m. 251)

Zimmet suçunun işlenmesine kasten göz yuman denetimle yükümlü memur (örneğin müdür veya müfettiş), müşterek fail olarak sorumlu tutulur. Ancak denetim görevini ihmal ederek (taksirle) zimmete sebebiyet vermişse, 3 aydan 3 yıla kadar hapis cezası alır.

8. 7. İtirafların Delil Değeri ve İkrar

Kamu görevlisi suçlarında soruşturma aşamasında verilen ifadeler çok kritiktir. Kollukta (Poliste) avukat olmadan alınan ve baskı altında verildiği iddia edilen ikrarlar, mahkeme aşamasında geri alınabilir. Ancak Hakim huzurunda yapılan itirafın geri alınması çok zordur. Bu nedenle soruşturmanın en başından itibaren 'Susma Hakkı' ve 'Avukatla Temsil' hakkının kullanılması hayati önem taşır.

9. 8. Zincirleme Suç ve Etkin Pişmanlık Örneği

Örnek Senaryo: Bir gişe memuru, 1 yıl boyunca her gün kasadan 100 TL almıştır. Bu durumda 365 ayrı zimmet suçu değil, 'Zincirleme Suç' (TCK 43) hükmü uygulanır ve tek bir ceza 1/4 ila 3/4 oranında artırılır. Eğer memur, soruşturma başlamadan önce aldığı toplam parayı faiziyle kuruma iade ederse, ceza 2/3 oranında indirilir. Soruşturma başladıktan sonra iade ederse 1/2 oranında indirilir.

10. 9. Memuriyetten Çıkarma Disiplin Cezası

Ceza davası devam ederken, kurum idari soruşturma (Disiplin) da açar. Zimmet, rüşvet gibi suçların disiplin cezası 'Devlet Memurluğundan Çıkarma'dır. Ceza mahkemesinde beraat etmek, disiplin cezasını otomatik olarak ortadan kaldırmaz; ancak 'suçun işlenmediğinin sabit olması' gerekçesiyle beraat verilirse disiplin cezası da iptal edilebilir. İdare Mahkemesi'nde iptal davası açma süresi 60 gündür.

İlgili Mevzuat ve Yasal Dayanaklar

Yargıtay'ın Kamu Görevlisi Suçları Konusundaki Yerleşik İçtihatları ve İnceleme Kriterleri

Yüksek Yargı makamı olan Yargıtay, Kamu Görevlisi Suçları davalarında yerel mahkeme kararlarını denetlerken belirli standartlar ve ispat şartları aramaktadır. Hukuk güvenliği ilkesi gereği, içtihat birliği sağlanması amacıyla verilen emsal kararlar, davanın seyri açısından hayati önem taşır. Özellikle son yıllarda Dairelerin birleşmesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarıyla birlikte Kamu Görevlisi Suçları alanında yeni kriterler benimsenmiştir.

1. Delillerin Değerlendirilmesi ve İspat Yükü

Yargıtay, Kamu Görevlisi Suçları uyuşmazlıklarında ispat yükünün hangi tarafta olduğu konusunda kesin kurallar koymuştur. MK m. 6 gereği, herkes iddiasını ispatla mükelleftir. Ancak hayatın olağan akışına aykırı durumlar söz konusu olduğunda, ispat yükü yer değiştirebilir. Yargıtay, özellikle yazılı delil başlangıcı, tanık beyanlarının tutarlılığı ve resmi kayıtların aksinin ancak yine aynı güçte belgelerle ispatlanabileceği (senede karşı senetle ispat) ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır.

2. Usul Ekonomisi ve Hak Düşürücü Süreler

Dava şartları açısından yapılan incelemede, hak düşürücü süreler ve zamanaşımı süreleri Yargıtay tarafından re'sen (kendiliğinden) dikkate alınır. Taraflar ileri sürmese bile hakim, davanın süresinde açılıp açılmadığını kontrol etmek zorundadır. Kamu Görevlisi Suçları davalarında sürelerin kaçırılması, hakkın özünü ortadan kaldırmasa da dava hakkını sona erdirdiği için usulden ret kararı verilmesine neden olur.

3. Hakkaniyet ve Takdir Yetkisi

Hakim, kanunu uygularken takdir yetkisine sahiptir ancak bu yetki sınırsız değildir. Yargıtay bozma kararlarında sıklıkla "Hakkaniyet İlkesi"ne atıf yapar. Somut olayın özellikleri, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, olayın meydana geliş şekli ve kusur oranları dikkate alınarak, adalete en uygun hükmün kurulması gerekir. Basmakalıp gerekçelerle verilen kararlar, Yargıtay denetiminden geçemez.

Detaylı Hukuki İnceleme

Kamu idaresinin güvenilirliğine ve işleyişine karşı işlenen suçlar, devlete olan güveni zedelediği için ağır yaptırımlara bağlanmıştır. Bu suçların faili kural olarak sadece "Kamu Görevlisi" (Memur, Avukat, Bilirkişi, Noter vb.) olabilir.

1. Zimmet Suçu (TCK m. 247)

Görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı/parayı kendisinin veya başkasının zimmetine geçirmesidir.

• Basit Zimmet: 5 yıldan 12 yıla kadar hapis.
• Nitelikli Zimmet: Zimmetin açığa çıkmamasını sağlamak için hileli davranışlarla (evrakta sahtecilik yaparak) işlenmesi. Cezası yarı oranında artırılır (7.5 yıldan 18 yıla kadar).
• Kullanma Zimmeti: Malın geçici süre kullanılıp iade edilmesi. Ceza indirilir.
• Etkin Pişmanlık (TCK 248): Soruşturma başlamadan önce zimmete geçirilen mal aynen iade edilirse ceza 2/3 oranında indirilir. Kovuşturma (dava) başladıktan sonra hükümden önce iade edilirse 1/2 oranında indirilir.

2. İrtikap Suçu (TCK m. 250)

Kamu görevlisinin, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kendisine veya başkasına yarar sağlamaya zorlamasıdır. Halk arasında "zorla para alma" olarak bilinir.

• İcbar Suretiyle İrtikap: 5 yıldan 10 yıla kadar hapis.
• İkna Suretiyle İrtikap: 3 yıldan 5 yıla kadar hapis.

Rüşvetten Farkı: Rüşvette tarafların "özgür iradesiyle" anlaşması vardır. İrtikapta ise vatandaşın iradesi baskı veya hile ile sakatlanmıştır, mecbur bırakılmıştır.

3. Görevi Kötüye Kullanma (TCK m. 257)

"Torba Suç" olarak bilinir. Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanmamış olan (zimmet, rüşvet vb. olmayan), ancak kamu görevlisinin görevini yapmaması veya kanuna aykırı yapması halleridir.

• Şartları:
  1. Kişilerin mağduriyeti,
  2. Kamunun zararı,
  3. Veya kişilere haksız kazanç sağlanması gerekir.
• Cezası: 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezasıdır.

Kamu Görevlisi Suçları Dava Dilekçesi Hazırlama Rehberi

Sunulması Gereken Özel Deliller

Bu davada iddianızı ispatlamak için şu delilleri mutlaka dilekçenize eklemelisiniz:

• Banka dekontları
• Kurum içi yazışmalar/Tutanaklar
• Sayıştay Raporları

İlgili Hukuki Terimler

Zimmet

Kamu görevlisinin korumakla yükümlü olduğu malı kendine geçirmesi.

İrtikap

Görevinin sağladığı güçle vatandaşı zorlayarak para almak (Haraç).

Rüşvet

Tarafların anlaşarak (alan-veren) iş yapılması karşılığında para alıp vermesi.

Müteselsil Suç

Aynı suçun değişik zamanlarda birden fazla kez işlenmesi.

Bu Konuda Sıkça Sorulanlar