Ceza Hukuku Rehberi 2026: Soruşturma, Kovuşturma ve İnfaz

Ceza hukuku, toplumsal düzeni bozan en ağır ihlalleri suç olarak tanımlayan ve bunlara karşılık devletin yaptırım (ceza) gücünü kullandığı hukuk dalıdır. Bir ceza davası, sadece bir "dosya" değil, kişilerin özgürlüğünü, geleceğini, itibarını ve malvarlığını doğrudan etkileyen hayati bir süreçtir. "Şüpheli" veya "Sanık" sıfatıyla yargılanan bir kişi için süreç; karakolda ifade vermekten cezaevine (infaz) kadar uzanan zorlu bir yoldur. Bu rehberde, 5237 sayılı TCK ve 5271 sayılı CMK hükümleri çerçevesinde, soruşturma evresinden infaz aşamasına kadar tüm ceza yargılaması süreci detaylandırılmaktadır.

1. Soruşturma Evresi: Suç Şüphesi ve Savcılık İşlemleri

Soruşturma, yetkili makamların (Savcılık ve Polis/Jandarma) bir suçun işlendiğini öğrenmesiyle başlar ve mahkemece iddianamenin kabul edilmesine kadar devam eder. Soruşturmanın patronu Cumhuriyet Savcısıdır. Soruşturma aşaması kural olarak gizlidir.

1.1. Soruşturma Nasıl Başlar?

• Şikayet: Mağdurun veya suçtan zarar görenin yetkili makamlara başvurmasıdır. Takibi şikayete bağlı suçlarda (basit yaralama, hakaret, konut dokunulmazlığını ihlal vb.) şikayet süresi, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren 6 aydır. Şikayetten vazgeçilirse dosya kapanır (düşer).
• İhbar: Herhangi bir vatandaşın, işlenen bir suçu bildirmesidir.
• Resen (Kendiliğinden) Soruşturma: Kamu düzenini ilgilendiren ağır suçlarda (cinayet, uyuşturucu, hırsızlık, dolandırıcılık, cinsel saldırı vb.) savcı suçu öğrenir öğrenmez kendiliğinden harekete geçer. Bu suçlarda şikayet olmasa bile, hatta mağdur şikayetinden vazgeçse bile soruşturma devam eder.

1.2. İfade Alma ve Sorgu (En Kritik Aşama)

Şüphelinin kollukta (emniyet/jandarma) veya savcılıkta olaya ilişkin bilgisinin alınmasına "ifade alma" denir. Hakim tarafından dinlenmesine ise "sorgu" denir. İfade, savunmanın temelidir. İlk ifade tutanakları dava boyunca peşinizi bırakmaz. Bu nedenle ifade verirken şu haklarınızı mutlaka kullanmalısınız:

• Susma Hakkı: Kimliğiniz dışında hiçbir soruya cevap vermek zorunda değilsiniz. Susma hakkı, suçun kabulü anlamına gelmez.
• Müdafi (Avukat) İsteme Hakkı: İfadeniz alınırken yanınızda bir avukat bulunmasını isteme hakkınız vardır. Durumunuz yoksa Baro'dan ücretsiz avukat (CMK avukatı) talep edebilirsiniz. Avukat gelmeden ifade vermeyin.
• Yasak Sorgu Yöntemleri: İfade sırasında kişiye ilaç verilmesi, yorulması, aldatılması, cebir veya tehditte bulunulması, vaatlerde bulunulması ("imzala seni bırakacağız" denmesi) yasaktır. Bu yollarla alınan ifadeler delil olamaz.

1.3. Koruma Tedbirleri: Gözaltı, Tutuklama ve Adli Kontrol

Suç şüphesi altındaki kişinin kaçmasını veya delilleri karartmasını önlemek için uygulanan tedbirlerdir. Bunlar birer "ceza" değil, "tedbir"dir.

• Gözaltı: Kişinin suçüstü yakalanması veya delillerin toplanması amacıyla, hakim kararı olmaksızın savcı talimatıyla geçici olarak (genellikle 24 saat, toplu suçlarda 4 güne kadar) özgürlüğünün kısıtlanmasıdır.
• Tutuklama: En ağır koruma tedbiridir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması VE bir tutuklama nedeninin (kaçma şüphesi, delil karartma şüphesi, tanık/mağdur üzerinde baskı kurma girişimi) varlığı halinde, Sulh Ceza Hakimi kararıyla kişi cezaevine gönderilir. Katalog suçlarda (kasten öldürme, uyuşturucu, cinsel istismar vb.) tutuklama nedeni var sayılır (karine).
• Adli Kontrol: Tutuklamanın alternatifidir. Şüpheli serbest bırakılır ancak belirli yükümlülükler altına girer. En yaygınları; yurtdışına çıkış yasağı, belirli günlerde karakola gidip imza atma, belirli yerlere gitmeme, elektronik kelepçe takılmasıdır.

1.4. Soruşturmanın Sonucu: Dava mı, Takipsizlik mi?

Savcı yaptığı araştırma sonucunda iki karar verebilir:

1. Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK - Takipsizlik): Yeterli delil elde edilemezse veya eylemin suç oluşturmadığı anlaşılırsa verilir. Dosya kapanır. Mağdur bu karara 15 gün içinde Sulh Ceza Hakimliği'ne itiraz edebilir.
2. İddianame Düzenlenmesi: Savcı, toplanan delillere göre suçun işlendiği konusunda "yeterli şüphe"ye ulaşırsa (yani %51 ve üzeri mahkumiyet ihtimali görürse) iddianame yazar ve mahkemeye sunar. Mahkemenin iddianameyi kabul etmesiyle "Kamu Davası" açılır ve soruşturma biter, kovuşturma başlar.

2. Kovuşturma Evresi: Mahkeme Yargılaması

Mahkeme salonunda yapılan, aleniyet (herkese açıklık) ve sözlülük ilkelerinin geçerli olduğu, delillerin tartışıldığı evredir. Şüpheli artık "Sanık" sıfatını alır.

2.1. Görevli Mahkemeler

• Ağır Ceza Mahkemesi: Kanunda öngörülen cezası "ağırlaştırılmış müebbet", "müebbet" veya "10 yıldan fazla hapis" olan suçlara bakar. Ayrıca yağma, irtikap, resmi belgede sahtecilik, nitelikli dolandırıcılık, terör suçları gibi özel suçlara da bakar. Bir başkan ve iki üye hakimden (heyet) oluşur. Savcı da duruşmada bulunur.
• Asliye Ceza Mahkemesi: Ağır Ceza Mahkemesinin görev alanına girmeyen diğer tüm suçlara (hırsızlık, yaralama, tehdit, şantaj vb.) bakar. Tek hakimlidir.

2.2. Yargılama İlkeleri

Masumiyet Karinesi: Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar (karar kesinleşinceye kadar) kimse suçlu sayılamaz. Şüphe sanık lehine yorumlanır (In Dubio Pro Reo). Deliller %100 kesinlikte sanığın suçlu olduğunu göstermiyorsa, %1 şüphe bile olsa beraat kararı verilmelidir.

3. Mahkemenin Verebileceği Kararlar ve İnfaz

3.1. Karar Türleri

• Beraat: Sanığın suçsuz bulunması. Sebepleri: Eylemin suç olmaması, sanığın suçu işlemediğinin sabit olması, delil yetersizliği, suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması.
• Mahkumiyet: Sanığın suçu işlediğinin sabit görülmesi ve cezalandırılması. Ceza, hapis cezası veya adli para cezası olabilir.
• Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB): Eğer verilen ceza 2 yıl veya daha az süreli hapis veya adli para cezası ise ve sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkumiyeti yoksa, hakim hükmü açıklamayıp 5 yıl erteleyebilir. Sanık 5 yıl içinde yeni bir kasıtlı suç işlemezse dava düşer ve hiç ceza almamış sayılır, siciline işlemez.
• Ceza Ertelemesi (TCK m. 51): Hapis cezasının infazının (cezaevine girmenin) ertelenmesidir. HAGB'den farklı olarak, erteleme kararı sabıka kaydına (adli sicile) işlenir. Denetim süresi sonunda ceza infaz edilmiş sayılır.

3.2. Alternatif Çözüm Yolları

• Uzlaşma: Basit kasten yaralama, tehdit, hakaret, konut dokunulmazlığını ihlal gibi suçlarda, soruşturma veya kovuşturma aşamasında dosya "Uzlaştırma Bürosu"na gönderilir. Taraflar bir uzlaştırmacı eşliğinde görüşür. Eğer anlaşılırsan (özür dileme, bağış yapma, tazminat ödeme vb.) dava açılmaz veya düşer. Uzlaşma sağlandığında sabıka kaydı oluşmaz.
• Önödeme: Sadece adli para cezasını gerektiren veya hapis cezasının üst sınırı belirli sürenin altında olan bazı suçlarda, savcılığın belirlediği paranın maliyeye ödenmesi halinde soruşturma kapanır.
• Seri Muhakeme Usulü: Bazı suçlarda savcı, şüpheliye "suçu kabul et, cezayı yarı yarıya indireyim" teklifinde bulunur. Kabul edilirse mahkeme aynı gün hükmü kurar.

3.3. Adli Sicil (Sabıka) Kaydı

Kesinleşmiş mahkumiyet kararları Adli Sicil Genel Müdürlüğü sistemine işlenir. Vatandaşlar buna "sabıka kaydı" der. Cezanın infazı tamamlandıktan sonra (hapis yatıldıktan veya para ödendikten sonra) sicil kaydı silinerek "Adli Sicil Arşiv Kaydı"na taşınır. Arşiv kaydı ise kural olarak 5 yıl (bazı durumlarda 15 veya 30 yıl) geçtikten sonra ve mahkemeden "Memnu Hakların İadesi" kararı alınmasıyla tamamen silinebilir.

4. İstinaf ve Yargıtay (Kanun Yolu) Süreci

Yerel mahkeme (ilk derece mahkemesi) kararına karşı, kararın tefhiminden (yüze karşı okunmasından) veya tebliğinden itibaren 7 gün içinde itiraz edilmelidir. Aksi halde karar kesinleşir ve itiraz hakkı kaybolur.

• İstinaf (Bölge Adliye Mahkemesi): Yerel mahkemenin kararını hem olay hem de hukuk yönünden inceler. Eksik delil varsa toplayabilir, yeniden duruşma açabilir. 15 yıl ve üzeri hapis cezaları için istinaf incelemesi resen (kendiliğinden) yapılır.
• Temyiz (Yargıtay): İstinaf mahkemesinin bozma dışındaki kararlarına karşı gidilen yoldur. Yargıtay sadece "hukuka uygunluk" denetimi yapar, delil toplamaz. 5 yılın altındaki hapis cezaları kural olarak Yargıtay'a gitmez, istinafta kesinleşir (istisnalar hariç).

5. Sıkça Sorulan Sorular