CEZA HUKUKU

Sosyal Medyada Hakaret Suçu 2026: Twitter, Instagram ve Facebook'ta Cezai Sorumluluk

Giriş: Bilişim Çağında "Şeref" Kavramının Dönüşümü

İnsanlık tarihi boyunca bireyin toplum içindeki saygınlığı, onuru ve şerefi, korunması gereken en temel manevi değerler arasında yer almıştır. Roma Hukuku'ndan günümüze kadar "iniuria" (hakaret/sövme) kavramı, fiziksel bütünlüğe yapılan saldırılar kadar, hatta bazen ondan daha ağır bir ihlal olarak kabul edilmiştir.

Ancak 21. yüzyılın getirdiği dijital devrim, Web 2.0 teknolojileri ve sosyal medya platformlarının (Twitter/X, Instagram, Facebook vb.) yükselişi, bu kadim suç tipini daha önce hiç karşılaşılmadığı bir boyuta taşımıştır. Artık hakaret, iki kişi arasında kapalı kapılar ardında gerçekleşen veya köy meydanında sınırlı bir kitle tarafından duyulan bir eylem olmaktan çıkmış; saniyeler içinde milyonlarca kişiye ulaşabilen, kaydedilebilen, çoğaltılabilen ve silinmesi neredeyse imkansız hale gelen "viral" bir dijital şiddet biçimine dönüşmüştür.

Türk Ceza Hukuku sistematiğinde 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 125. maddesinde vücut bulan hakaret suçu, sosyal medyanın bu kaotik ve sınırsız yapısı içerisinde yeniden yorumlanmak zorundadır. Klasik ceza hukuku doktrinleri, failin ve mağdurun fiziksel olarak aynı ortamda bulunduğu varsayımına dayanırken; sanal dünya, "gıyapta hakaret", "huzurda hakaret", "ihtilat" ve "aleniyet" gibi unsurların teknik altyapılar üzerinden yeniden tanımlanmasını gerektirmektedir.

Bölüm 1: Hakaret Suçunun Maddi ve Hukuki Altyapısı (TCK Madde 125)

1.1. Korunan Hukuki Değer: İtibarın Çift Yönlü Doğası

Hukuk düzeni, bireyin sadece bedensel varlığını değil, manevi varlığını da koruma altına alır. Hakaret suçunda korunan hukuki değer, kişinin "şerefi"dir. Doktrinde şeref kavramı iki ana başlıkta ele alınır:

1. İç Şeref (Öz Saygı): Kişinin kendi insanlık onuru ve değeri hakkındaki subjektif kanaatidir.
2. Dış Şeref (Saygınlık): Kişinin toplum içindeki yerini, itibarını ve başkalarının ona atfettiği değeri ifade eder.

TCK m. 125, her iki değeri de korumayı amaçlar. Sosyal medya paylaşımlarında, failin eylemi genellikle mağdurun "dış şerefini" yani toplum nezdindeki itibarını zedelemeye yöneliktir. Yargıtay kararlarında vurgulandığı üzere, suçun oluşması için mağdurun fiilen rencide olması şart değildir; fiilin objektif olarak rencide edici nitelikte olması yeterlidir.

1.2. Suçun Maddi Unsurları: Seçimlik Hareketler

Yasa koyucu, hakaret suçunu serbest hareketli değil, seçimlik hareketli bir suç olarak düzenlemiştir. Sosyal medyada bu hareketler metin, görsel, video veya ses kaydı şeklinde tezahür edebilir.

1.2.1. Somut Bir Fiil veya Olgu İsnat Etmek

Bu eylem tipinde fail, mağdura belirli, doğrulanabilir veya yanlışlanabilir somut bir olay yüklemektedir.

• Örnek: Bir Twitter kullanıcısının, bir belediye başkanına hitaben "Sen geçen yılki park ihalesinde 5 milyon TL rüşvet aldın" yazması somut bir olgu isnadıdır.
• İspat Hakkı (TCK m. 127): Eğer fail, isnat ettiği bu somut fiilin gerçeği yansıttığını ispatlarsa veya isnat edilen fiil hakkında kesinleşmiş bir mahkumiyet kararı varsa, faile hakaret suçundan ceza verilmez. Ancak sosyal medyada yapılan isnatlar genellikle dedikoduya dayalı, ispatı mümkün olmayan ve sırf zarar verme kastıyla yapılan paylaşımlar olduğundan, ispat hakkı nadiren başarılı bir savunma aracı olmaktadır.

1.2.2. Sövmek Suretiyle Saldırmak

Bu, sosyal medyada en sık karşılaşılan hakaret türüdür. Herhangi bir somut olay isnadı içermeyen, genel ve soyut nitelikteki küçültücü sözlerdir.

• Kapsam: Kişinin bedeni, zihni, psikolojik veya ahlaki özelliklerine yönelik aşağılayıcı ifadelerdir. "Şerefsiz", "haysiyetsiz", "geri zekalı", "hayvan", "müsvedde" gibi kelimeler bu kapsama girer.
• Yargıtay İçtihadı (İnsan Müsveddesi): Yargıtay 18. Ceza Dairesi, bir milletvekiline Twitter üzerinden yazılan "...gibi insan müsveddelerinin de sizin ile aynı sıfata sahip olmaları ne iğrenç" şeklindeki ifadeyi, ağır eleştiri sınırlarını aşan ve muhatabın onurunu zedeleyen bir hakaret olarak kabul etmiştir. Bu karar, "müsvedde" kelimesinin sosyal medya jargonunda sıkça kullanılmasına rağmen hukuken suç teşkil ettiğini göstermesi açısından kritiktir.

1.3. Mağdurun Belirliliği ve "Matufiyet" Sorunu

Sosyal medyanın "dolaylı anlatım" kültüründe, failin mağdurun ismini açıkça zikretmeden hakaret etmesi yaygın bir taktiktir. TCK m. 126 uyarınca, hakaretin kime yönelik olduğunun duraksamaya yer vermeyecek şekilde anlaşılması halinde (matufiyet), mağdurun ismi belirtilmiş gibi işlem yapılır.

Matufiyetin Tespiti: Mahkemeler şu kriterlere bakar:

• Zamanlama: Paylaşım, mağdurun bir eylemi veya açıklamasıyla eş zamanlı mı yapıldı?
• İçerik: Paylaşımdaki nitelikler (örneğin "sarışın, gözlüklü kanal yöneticisi") mağduru tarif ediyor mu?
• Önceki Husumet: Taraflar arasında bilinen bir tartışma var mı?
• Yorumlar: Takipçiler yorumlarda mağdurun ismini zikrediyor ve fail bunu yalanlamıyorsa, matufiyetin varlığına karine teşkil edebilir.

Bölüm 2: Sosyal Medyada Aleniyet ve Nitelikli Haller (TCK 125/4)

2.1. Aleniyetin Ceza Hukukundaki Fonksiyonu

TCK'nın 125. maddesinin 4. fıkrası, hakaretin "alenen" işlenmesi halinde cezanın 1/6 oranında artırılacağını hükme bağlar. Bu artırımın mantığı, aleniyetin mağdurun itibarına verdiği zararı katlamasıdır. Kapalı bir odada edilen hakaret ile milyonların erişimine açık bir platformda edilen hakaretin "haksızlık içeriği" aynı değildir.

2.2. Sosyal Medya Platformlarında Aleniyet Kriterleri

Yargıtay, sosyal medya suçlarında "aleniyet" unsurunun otomatik olarak var kabul edilip edilmeyeceğini tartışmalı bir süreçten sonra netleştirmiştir:

• Erişilebilirlik İlkesi: Aleniyet için hakaretin fiilen çok sayıda kişi tarafından görülmesi şart değildir; "görülebilir" bir yerde olması yeterlidir. Herkese açık (public) bir Twitter veya Instagram hesabı, "belirsiz sayıda kişinin" erişimine açık olduğu için doğası gereği alenidir.
• Yargıtay'ın Bozma Kararları: Yargıtay 4., 12. ve 18. Ceza Daireleri, yerel mahkemelerin sosyal medya paylaşımlarında aleniyet unsurunu gerekçelendirmeden hüküm kurmasını bozma nedeni yapmaktadır. Mahkeme, paylaşımın yapıldığı hesabın gizlilik ayarlarını, paylaşımın niteliğini (DM mi, Story mi, Post mu?) ve platformun teknik özelliklerini incelemek zorundadır.

2.3. Diğer Nitelikli Haller

Sosyal medyada işlenen hakaret suçlarında sıklıkla karşılaşılan diğer ağırlaştırıcı nedenler:

• Kamu Görevlisine Görevinden Dolayı Hakaret (TCK 125/3-a): Mağdurun kamu görevlisi (milletvekili, polis, öğretmen, hakim vb.) olması ve hakaretin bu görevle ilintili olması durumunda şikayet aranmaz, ceza alt sınırı 1 yıldan az olamaz. Sosyal medya, vatandaşların kamu görevlilerine doğrudan ulaşabildiği bir mecra olduğu için bu suç tipi çok yaygındır.
• Zincirleme Suç (TCK 43): Failin aynı mağdura karşı değişik zamanlarda birden fazla tweet atarak hakaret etmesi veya tek bir tweet ile birden fazla kişiye hakaret etmesi durumunda zincirleme suç hükümleri uygulanır.

Bölüm 3: Platform Bazlı Hukuki Analiz: Twitter (X), Instagram ve Facebook

Her sosyal medya platformunun kendine özgü bir mimarisi (architecture) vardır ve bu mimari, suçun işleniş biçimini ve hukuki nitelemesini doğrudan etkiler.

3.1. Twitter (X): Retweet ve Hukuki Sorumluluk

Twitter, bilginin yayılma hızı açısından en riskli platformdur. Yargıtay içtihatlarında en çok tartışılan konu "Retweet" eylemidir.

3.1.1. Retweet Eyleminin Hukuki Niteliği

Retweet (RT), bir başkasının yazdığı içeriği kendi takipçileriyle paylaşma eylemidir. Fail genellikle "Ben yazmadım, sadece paylaştım" savunmasını yapar. Ancak Yargıtay 18. Ceza Dairesi bu savunmayı kabul etmemektedir:

• İçtihat: Başkasının hakaret içeren tweetini retweetlemek, o içeriği benimsemek ve yayılmasına katkıda bulunmak anlamına gelir. Yargıtay, sanığın ikrarıyla sabit olan retweet eyleminin hakaret suçunu oluşturduğuna hükmetmiştir.
• Zincirleme Sorumluluk: Retweet, hakaretin "etki alanını" genişletir. Orijinal tweet 100 kişiye ulaşmışken, retweet ile 10.000 kişiye ulaşabilir. Bu nedenle retweet yapan kişi, en az orijinal tweeti atan kadar (hatta bazen daha fazla) mağduriyetten sorumludur.
• Alıntılayarak Retweet (Quote Tweet): Eğer kişi, hakaret içeren bir tweeti alıntılayıp üzerine "Bakın bu şahıs ne kadar terbiyesizce konuşuyor" şeklinde eleştirel bir yorum yazarsa, burada hakaret kastı (animus iniuriandi) bulunmadığı savunulabilir. Ancak salt paylaşım veya onaylayıcı bir emoji ile paylaşım, suça iştirak veya doğrudan failliktir.

3.2. Instagram: Görsel İletişim ve "Story" Sorunsalı

Instagram'da hakaret genellikle yorumlar, DM'ler ve Hikayeler (Stories) üzerinden işlenir.

3.2.1. Hikayelerin Geçiciliği ve İspat

24 saat içinde kaybolan hikayeler üzerinden yapılan hakaretlerde en büyük sorun ispattır. Mağdurun anında ekran görüntüsü alması yetmeyebilir; zira ekran görüntüleri manipüle edilebilir.

• Çözüm: "E-Tespit" hizmetleri veya noter kanalıyla URL ve içerik tespiti yapılması, delilin sıhhati açısından şarttır. İçerik silinse bile, noter tespiti mahkemede kesin delil niteliği taşır.
• Aleniyet: Profil herkese açıksa, hikayede paylaşılan hakaret aleniyet artırımına tabidir.

3.2.2. DM (Direct Message) ve İhtilat (Gıyapta Hakaret)

Instagram DM üzerinden yapılan hakaretler, TCK sistematiğinde karmaşık bir durum yaratır:

• Huzurda Hakaret (TCK 125/1): Fail, doğrudan mağdurun DM kutusuna hakaret yazarsa, bu "huzurda" hakaret sayılır. Ancak sadece mağdur gördüğü için "aleniyet" artırımı uygulanmaz.
• Gıyapta Hakaret (TCK 125/1): Fail, mağdur hakkında bir hakareti, mağdurun yüzüne karşı değil de bir başkasına DM atarsa, suçun oluşması için "ihtilat" şartı aranır. İhtilat, hakaretin en az üç kişiyle paylaşılması demektir. Aksi takdirde, tek bir kişiye yapılan dedikodu/hakaret, ceza hukuku anlamında suç oluşturmaz (tazminat hakkı saklıdır).

3.3. IP Adresi ve Anonimlik Sorunu

Tüm bu platformların ortak sorunu, faillerin tespiti meselesidir:

• ABD Hukuku ve Veri Paylaşımı: Twitter, Instagram ve Facebook merkezleri ABD'dedir ve ABD yasalarına (özellikle Stored Communications Act) tabidirler. Bu yasalar, ifade özgürlüğünü çok geniş yorumlar. Bu nedenle, Türkiye'den gelen adli taleplerde, eğer suç "çocuk istismarı, terör, cinayet veya ağır şiddet tehdidi" içermiyorsa, hakaret suçu için IP adresi, log kayıtları veya kullanıcı kimlik bilgileri paylaşılmaz.
• Sonuç: Sahte (fake) hesaplardan yapılan hakaretlerde, savcılıklar IP tespiti yapamadığı için dosyalar genellikle "daimi arama" kararı ile faili meçhul bürosuna gönderilir ve zamanaşımı süresince (8 yıl) orada bekler. Bu durum, sosyal medyada bir "cezasızlık" algısı yaratmaktadır.

Bölüm 4: Soruşturma, Kovuşturma ve Usul Hukuku

4.1. Şikayet Koşulları ve Süreler

• Şikayete Tabi Suçlar: Kamu görevlisine hakaret dışındaki tüm basit hakaret suçları şikayete tabidir.
• Hak Düşürücü Süre: Mağdur, fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren 6 ay içinde şikayetçi olmak zorundadır (TCK m. 73). Bu süre hak düşürücüdür; kaçırılırsa dava açılamaz.
• Önemli Ayrım: Süre suçun işlendiği tarihte değil, "öğrenildiği" tarihte başlar. Ancak bu öğrenme, dava zamanaşımı (8 yıl) içinde olmalıdır.
• Şikayetten Vazgeçme: Mağdur, hüküm kesinleşinceye kadar şikayetinden vazgeçebilir. Vazgeçme, davayı düşürür.

4.2. Delillerin Toplanması ve Şikayet Dilekçesi

Etkili bir soruşturma için şikayet dilekçesinin doğru kurgulanması hayati önem taşır:

• Dilekçe İçeriği: Şikayet edilen hesap URL'si, ekran görüntüleri, varsa şüphelinin açık kimlik bilgileri eklenmelidir.
• Açık Kaynak Araştırması: Kolluk kuvvetleri (Siber Suçlarla Mücadele), IP adresi alamasa bile "açık kaynak istihbaratı" (OSINT) yöntemleriyle faili bulmaya çalışır. Failin eski paylaşımları, yer bildirimleri, fotoğraflarındaki detaylar incelenir.

4.3. Uzlaştırma Müessesesi (CMK m. 253)

Hakaret suçu, uzlaştırma kapsamında olan suçlardandır. Soruşturma aşamasında savcı, dava açmadan önce dosyayı Uzlaştırma Bürosu'na gönderir. Taraflar bir edim karşılığında (özür dileme, bağış yapma veya para ödeme) uzlaşırsa dava açılmaz. Bu, sosyal medya suçlarında mahkemelerin iş yükünü azaltan en önemli filtredir. Kamu görevlisine hakaret suçu uzlaştırma kapsamında değildir.

Bölüm 5: Ceza Yaptırımları, İndirimler ve Cezasızlık Nedenleri

5.1. Ceza Miktarı ve Hesaplama Yöntemi

Sosyal medyada hakaret suçunun temel cezası 3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır (TCK 125/1):

• Aleniyet Artırımı: Suç sosyal medyada işlendiği için ceza 1/6 oranında artırılır.

Uygulama Örneği:

1. Hakim takdiren 90 gün adli para cezası verir.
2. Aleniyet nedeniyle 1/6 artırır: 105 gün.
3. Sanığın duruşmadaki iyi hali (takdiri indirim TCK 62) ile 1/6 indirir: 87 gün.
4. Günlüğü 100 TL'den (en alt sınır) paraya çevirir: 8.700 TL Adli Para Cezası.

Not: Hapis cezası verilirse ve 2 yılın altındaysa, Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararı verilebilir. Ancak sanığın sabıkası varsa hapis cezası infaz edilebilir.

5.2. Cezasızlık veya İndirim Nedenleri (TCK m. 129)

Sosyal medya tartışmalarının doğası gereği, hakaret genellikle tek taraflı değildir:

• Haksız Tahrik (m. 129/1): Hakaret, haksız bir fiile tepki olarak işlenmişse (örneğin, failin siyasi görüşüne ağır bir saldırı yapılmışsa), ceza üçte birine kadar indirilebilir veya tamamen kaldırılabilir.
• Karşılıklı Hakaret (m. 129/3): Twitter "mention" savaşlarında sıkça görülür. Taraflar birbirine karşılıklı hakaret etmişse, hakim her iki tarafa da ceza vermeyebilir veya cezayı indirebilir. Yargıtay, ilk hakareti kimin başlattığının tespit edilemediği durumlarda da bu maddenin uygulanabileceğini belirtmektedir.

Bölüm 6: Tazminat Hukuku ve Erişim Engelleme (Hukuki Çareler)

Ceza davası, failin devlet tarafından cezalandırılmasını sağlar; ancak mağdurun manevi tatmini ve zararın giderilmesi için hukuk davası şarttır.

6.1. Manevi Tazminat Davası (TBK m. 58)

Kişilik hakları saldırıya uğrayan kimse, manevi tazminat talep edebilir:

• Ceza Davasından Bağımsızlık: Fail ceza davasından beraat etse bile, eylem haksız fiil niteliğindeyse tazminat ödemek zorunda kalabilir. Örneğin, "gıyapta hakaret" ihtilat yokluğundan suç sayılmasa da, tazminat gerektirebilir.
• Tazminat Miktarının Belirlenmesi: Hakim; tarafların sıfatını, ekonomik durumunu, hakaretin ağırlığını, paylaşımın ulaştığı kitleyi (retweet sayısı, beğeni sayısı) ve duyulan manevi acıyı dikkate alır. Zenginleşme aracı olmamalı, ancak caydırıcı olmalıdır.

6.2. 5651 Sayılı Kanun ve İçerik Kaldırma

İçeriğin internetten silinmesi, mağdur için çoğu zaman ceza davasından daha önceliklidir:

• Erişimin Engellenmesi (Madde 9): Kişilik hakları ihlal edilen kişi, Sulh Ceza Hakimliğine başvurarak içeriğe erişimin engellenmesini isteyebilir. Hakim 24 saat içinde karar verir. Karar, Erişim Sağlayıcıları Birliği'ne (ESB) gönderilir ve 4 saat içinde uygulanır.
• Unutulma Hakkı: Yargıtay ve AYM kararları doğrultusunda, kişinin geçmişte kalan ve kamu yararı taşımayan olumsuz haberlerin/içeriklerin arama motorlarından kaldırılmasını talep etme hakkı vardır.
• Anayasa Mahkemesi'nin Pilot Kararı: AYM, yakın tarihli bir kararında, 5651 sayılı Kanun'un 9. maddesinin ifade özgürlüğünü sistematik olarak ihlal ettiğine ve Sulh Ceza Hakimliklerinin bu maddeyi çok geniş yorumladığına hükmetmiştir. Bu karar, erişim engelleme prosedüründe köklü değişikliklerin habercisidir.

Sonuç: Hukuk ve Teknoloji Arasındaki Bitmeyen Yarış

Sosyal medya üzerinden işlenen hakaret suçları, klasik ceza hukuku dogmatiğinin sınırlarını zorlayan, sürekli evrilen bir alandır. Bir yanda Anayasa'nın 26. maddesi ile korunan ifade özgürlüğü, diğer yanda Anayasa'nın 17. maddesi ile korunan kişinin manevi varlığı bulunmaktadır.

Yargıtay'ın "insan müsveddesi" gibi ifadeleri hakaret sayması veya "retweet" eylemini suça iştirak/fail olarak kabul etmesi, Türk yargısının dijital alanda kişilik haklarını koruma refleksinin güçlü olduğunu göstermektedir.

Ancak, failin tespiti noktasındaki teknik imkansızlıklar ve uluslararası hukuki engeller (ABD merkezli platformların veri paylaşmaması), uygulamada ciddi bir "cezasızlık" alanı yaratmaktadır. Bu durum, mağdurları ceza davasından ziyade erişim engelleme ve tazminat davalarına yönelmek zorunda bırakmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Retweet hakaret suçu oluşturur mu?

Evet. Yargıtay, başkasının hakaret içeren tweetini retweetlemeyi suç olarak kabul etmektedir. "Sadece paylaştım" savunması geçersizdir.

Instagram DM'den hakaret suç mudur?

Mağdura doğrudan yapılan DM hakaret suçudur (huzurda hakaret). Ancak üçüncü kişiye yapılan hakarette ihtilat (3 kişi) şartı aranır.

Sahte hesaptan hakaret edene ceza verilir mi?

ABD platformları IP bilgisi paylaşmadığı için faili tespit etmek çok zordur. Dosyalar genellikle faili meçhul bürosuna gönderilir.

Hakaret suçunda şikayet süresi ne kadardır?

Fiili ve faili öğrendiğiniz tarihten itibaren 6 aydır. Bu süre hak düşürücüdür.

Sosyal medyada hakaret için tazminat alınabilir mi?

Evet. Ceza davasından bağımsız olarak manevi tazminat davası açılabilir. Mahkeme, paylaşımın ulaştığı kitleyi ve mağduriyeti değerlendirir.