TİCARET VE CEZA HUKUKU

Karşılıksız Çek 2026: Maddi Unsurlar, Cezai Yaptırımlar, Yargılama Usulleri ve Güncel Uygulamalar

Giriş: Çekin Ekonomik Temelleri ve Karşılıksızlık

Türk pozitif hukukunda, özellikle 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) sistematiğinde bir "ödeme aracı" olarak tanımlanan çek, Türkiye'nin kendine özgü piyasa dinamikleri ve kredi mekanizmaları içerisinde fiili bir "kredili ödeme" ve "vadeli borçlanma" aracına dönüşmüştür.

Kanun koyucunun çeki "görüldüğünde ödenir" ilkesiyle (TTK m. 795) nakit paranın mutlak bir ikamesi olarak tasarlamasına karşın, ticari örf ve adetlerde yerleşen "ileri tarihli çek" uygulaması, çekin ekonomik işlevini değiştirmiş ve bu değişim, çekin ödenmemesi durumunda ortaya çıkan hukuki ihtilafları daha karmaşık bir hale getirmiştir.

Çekin vadesinde ödenmemesi, sadece alacaklı ve borçlu arasındaki özel hukuk ilişkisini zedelemekle kalmaz, aynı zamanda piyasadaki güven unsurunu ve kamusal kredi düzenini de tehdit eder. Bu nedenle yasa koyucu, çekin karşılıksız çıkmasını yalnızca hukuki bir borç ödememe hali olarak değil, aynı zamanda kamusal bir suç olarak düzenleme yoluna gitmiştir.

Çekin Şekil Şartları ve Karşılıksızlık İşlemine Etkisi

Kambiyo Senedi Vasfı ve Zorunlu Unsurlar

Karşılıksız çek suçunun ve buna bağlı hukuki süreçlerin başlayabilmesi için ön koşul, eldeki belgenin hukuken geçerli bir "çek" vasfını taşımasıdır. TTK m. 780 uyarınca bir senedin çek sayılabilmesi için şu unsurları içermesi zorunludur:

• "Çek" kelimesi
• Kayıtsız şartsız belirli bir bedelin ödenmesi emri
• Muhatap bankanın ticaret unvanı
• Ödeme yeri
• Düzenleme tarihi ve yeri
• Düzenleyenin imzası

Yargıtay İçtihadı: Unsurları eksik olan bir belgeye dayanılarak bankadan "karşılıksızdır" işlemi yapılması talep edilemez. Banka sehven bu işlemi yapsa dahi, bu belgeye dayanılarak "karşılıksız çek düzenleme suçu" oluşmaz. Örneğin, düzenleme yeri gösterilmeyen belge adi havale niteliğindedir.

İbraz Süreleri ve Hak Düşürücü Süreler

Çekin bir ödeme aracı olmasının en belirgin sonucu, kısa ibraz sürelerine tabi olmasıdır. TTK m. 796'da düzenlenen bu süreler hem cezai sorumluluğun doğması hem de kambiyo senetlerine özgü haciz yoluna başvurulabilmesi için kurucu niteliktedir:

• Aynı Yerde Ödeme: Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir.
• Farklı Yerde Ödeme: Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde ibraz edilmelidir.
• Farklı Kıtalar: Ödeme yeri ile düzenleme yeri ayrı kıtalarda ise 3 ay içinde ibraz edilmelidir.

Bu sürelerin geçirilmesi durumunda hamil, çek üzerindeki kambiyo hukukundan kaynaklanan müracaat haklarını kaybeder. Daha da önemlisi, süresinde ibraz edilmeyen çek için banka "karşılıksızdır" şerhi düşemez, dolayısıyla 5941 sayılı Kanun kapsamında cezai soruşturma başlatılamaz.

Muhatap Bankanın Yükümlülükleri (2026-2026)

Bankanın Ödemekle Yükümlü Olduğu Asgari Tutar

Devlet, çek hamillerinin mağduriyetini minimize etmek ve çekin itibarını korumak adına, hesapta hiç para olmasa dahi bankaların çek yaprağı başına belirli bir miktar ödeme yapmasını zorunlu kılmıştır.

Pratik İşleyiş Örnekleri

1. Tam Karşılıksızlık Hali: 100.000 TL bedelli bir çek ibraz edildiğinde hesap bakiyesi "0 TL" ise, banka hamile 12.650 TL ödemek zorundadır. Çekin arkasına "İşbu çekin 12.650 TL'si bankamızca ödenmiş, kalan 87.350 TL'si için karşılıksızdır işlemi yapılmıştır" şerhi düşülür.
2. Kısmi Karşılıksızlık Hali: Hesapta 5.000 TL varsa, banka bu tutarı kendi sorumluluk tutarı olan 12.650 TL'ye tamamlayacak şekilde, yani 7.650 TL daha ekleyerek hamile ödeme yapar.
3. Çek Bedelinin Düşük Olması: Eğer çek bedeli 12.650 TL'nin altındaysa (örneğin 5.000 TL), banka çek bedelinin tamamını öder.

"Karşılıksızdır" İşleminin Usulü ve Şerhin İçeriği

Karşılıksız çek suçunun oluşabilmesi için çekin arka yüzüne vurulan "karşılıksızdır" kaşesi kurucu unsurdur. Şerhte bulunması zorunlu unsurlar:

• İbraz tarihi
• Hesapta bulunan miktar (varsa)
• Karşılıksız kalan miktar
• Bankanın yasal yükümlülük tutarını ödeyip ödemediği
• İşlemi yapan banka yetkilisinin imzası

Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu: Maddi ve Manevi Unsurlar

Suçun Tanımı

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesi, çekin karşılıksız çıkmasını cezai bir yaptırıma bağlamıştır. Kanun koyucu suçu "karşılıksız çek keşide etmek" olarak değil, "çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet vermek" olarak tanımlamıştır. Bu ince ayrım, suçun oluşma anını çekin imzalandığı tarih değil, bankaya ibraz edildiği ve karşılığının bulunmadığının tescil edildiği tarih olarak belirler.

Failin Tespiti: Gerçek ve Tüzel Kişilerde Sorumluluk

Karşılıksız çek suçunun faili çek hesabı sahibidir. Modern ticaret hukukunda çek hesaplarının büyük çoğunluğu tüzel kişiler adına kayıtlı olduğundan, 5941 sayılı Kanun m. 5/2 ile failin kim olacağı özel olarak düzenlenmiştir:

• Tüzel Kişi Adına Düzenlenen Çeklerde Fail: Çek hesabı sahibi tüzel kişi ise, bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir görevlendirme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler fail sayılır.
• Anonim Şirketlerde: Yönetim Kurulu üyeleri. Eğer imza sirküleri ile mali işlerden sorumlu bir murahhas aza atanmışsa, sorumluluk sadece bu kişidedir.
• Limited Şirketlerde: Müdür sıfatını haiz ortaklar veya dışarıdan atanan müdürler.

Önemli: Çeke fiilen imzayı atan kişi ile mali sorumluluğu taşıyan kişi farklı olabilir. Suçun faili, çeki imzalayan değil, çekin karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan yöneticidir.

Manevi Unsur ve "Kast" Kavramı

Bu suç kasten işlenebilen bir suçtur. Failin, çekin ibraz tarihinde karşılığının hesapta olmayacağını bilmesi ve bunu istemesi (veya kabullenmesi) gerekir. Mücbir sebepler kastı kaldıran nedenler olarak kabul edilir:

• İhtiyati Tedbir: Şirket hesaplarına mahkeme kararıyla bloke konulması nedeniyle çek ödenememişse, yöneticinin kastından söz edilemez ve beraat kararı verilir.
• Konkordato: Konkordato mühleti içinde mahkemece ödemelerin durdurulmasına karar verilmişse, bu dönemde ibraz edilen çekler için karşılıksız çek suçu oluşmaz.

Yargılama Usulü, Şikayet ve Görevli Mahkemeler

Karşılıksız çek suçu, re'sen (savcılıkça kendiliğinden) soruşturulan bir suç değildir; takibi şikayete bağlıdır.

Şikayet Hakkı ve Süreleri (Hak Düşürücü)

Şikayet hakkı, çeki elinde bulunduran ve bankaya ibraz ederek "karşılıksızdır" işlemini yaptıran hamiline aittir. İki temel hak düşürücü süre söz konusudur:

1. 3 Ay: Hamilin, fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren 3 ay içinde şikayetçi olması gerekir.
2. 1 Yıl: Fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl geçmekle şikayet hakkı düşer.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Yargılama makamı İcra Ceza Mahkemesi'dir. Yetkili mahkemeler (alternatifli olarak):

• Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer mahkemesi
• Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer mahkemesi
• Hesap sahibinin (failin) yerleşim yeri mahkemesi
• Şikayetçinin yerleşim yeri mahkemesi

Menfi Tespit Davasının Etkisi

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre; İcra Ceza Mahkemesi, hukuk mahkemesindeki menfi tespit davasını bekletici mesele yapmak zorunda değildir. Ceza mahkemesi şekli suç teorisine göre hareket eder. Ancak menfi tespit davası kesinleşmiş veya ihtiyati tedbir kararı varsa, bu durum ceza davasını doğrudan etkiler.

Cezai Yaptırımlar, İnfaz Rejimi ve Çek Yasakları

Adli Para Cezası ve Hesaplanma Metodu

Mahkeme, suçun sabit görülmesi halinde sanığı doğrudan hapis cezasına çarptırmaz; öncelikle "Adli Para Cezası" verir:

• Gün Sayısı: Her bir çek yaprağı için bin beş yüz (1500) güne kadar adli para cezası.
• Alt Sınır Kuralı: Verilecek adli para cezasının miktarı, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.

Detaylı Hesaplama Örneği

Çek Bedeli: 200.000 TL
Mahkemenin Takdiri Gün Birim Ücreti: 100 TL (Alt sınır 20 TL, üst sınır 100 TL)
Normalde 500 gün × 100 TL = 50.000 TL ceza çıkacaktır. Ancak çek bedeli 200.000 TL olduğundan, mahkeme cezayı 200.000 TL'ye tamamlamak zorundadır.

Ödenmeyen Adli Para Cezasının Hapse Çevrilmesi

Karşılıksız çek suçunu diğer suçlardan ayıran en kritik özellik infaz aşamasıdır. Çek Kanunu m. 5/11 uyarınca bu suçta kamuya yararlı işte çalışma tedbiri uygulanmaz. Adli para cezası ödenmezse, ceza doğrudan hapis cezasına çevrilir:

• Dönüşüm Oranı: Ödenmeyen her 100 TL için sanık 1 gün hapse mahkum edilir.
• Üst Sınır: Toplam hapis cezası 3 yılı (tekerrür halinde 5 yılı) geçemez.
• HAGB ve Erteleme Yasağı: Bu suçtan verilen cezalar için Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması veya cezanın ertelenmesi kararı verilemez.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

• Kapsam: Yasaklı kişi, yasak süresince yeni çek karnesi alamaz ve mevcut yaprakları iade etmek zorundadır.
• Şirket Yöneticiliği: Yasaklı kişiler, sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamazlar.
• Süre: Yasak, cezanın infazından itibaren 3 yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren 10 yıl devam eder.

Etkin Pişmanlık: Cezadan Kurtulmanın Yolu (2026 Faiz Oranları)

Kanun koyucu, alacaklının tatminini cezalandırmanın önüne koymuş ve "Etkin Pişmanlık" müessesesini getirmiştir. Borcun ödenmesi halinde, dava ve ceza tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar.

Etkin Pişmanlığın Aşamaları

1. Soruşturma Evresi (Dava Açılmadan): Çek bedeli, işleyecek faiz ve takip masrafları ödenirse Savcılık "Kovuşturmaya Yer Olmadığına" karar verir.
2. Kovuşturma Evresi (Mahkemede): Hüküm verilinceye kadar ödeme yapılırsa Mahkeme "Davanın Düşmesine" karar verir.
3. İnfaz Evresi (Hapis Aşamasında): Karar kesinleştikten sonra ödeme yapılırsa, Mahkeme "Hükmün Bütün Sonuçlarıyla Ortadan Kaldırılmasına" karar verir ve sanık tahliye edilir.

Faiz Yükü ve 2026 Yılı Hesaplaması

Etkin pişmanlıktan yararlanmak için sadece çekin anaparasını ödemek yeterli değildir. Kanun, çekin ibraz tarihinden ödeme tarihine kadar geçecek süre için 3095 sayılı Kanun m. 2/2 uyarınca ticari işlerde temerrüt faizi (avans faizi) ödenmesini şart koşar.

Senaryo Analizi: 100.000 TL'lik bir çek 01.02.2024 tarihinde karşılıksız çıkmış olsun. Borçlu 1 yıl sonra (01.02.2026) etkin pişmanlıktan yararlanmak isterse; Anapara: 100.000 TL + Faiz: ~50.000-53.000 TL = Toplam 150.000 TL'yi aşacaktır. %53,25'lik faiz oranı, gecikilen her gün için borcu katlamaktadır.

İcra Hukuku Boyutu: Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu

Ceza davası devam ederken, alacaklının alacağına kavuşması için asıl başvuracağı yol İcra Daireleridir. Çek, bir kambiyo senedi olduğu için İİK m. 167 ve devamı maddelerinde düzenlenen "Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu" ile takibe konulur.

Ödeme Emri ve İtiraz Süreleri

• Ödeme Süresi: 10 gündür.
• İtiraz Süresi: 5 gündür. Borçlu, borca veya imzaya itirazlarını 5 gün içinde İcra Mahkemesi'ne (İcra Dairesine değil!) bildirmek zorundadır.

İtirazın Takibi Durdurmaması İlkesi

Genel haciz yolunda borçlu "borcum yoktur" dediğinde takip durur. Ancak kambiyo takibinde, borçlu İcra Mahkemesi'ne dava açsa bile takip durmaz. Mallara haciz konulabilir, sadece satış işlemi yapılamaz.

İmza İtirazı ve Borca İtiraz

• İmza İtirazı: Borçlu, "çekteki imza bana ait değil" diyorsa, 5 gün içinde açıkça imza itirazında bulunmalıdır. İmza borçluya ait çıkarsa, borçlu ayrıca %20 inkar tazminatı ve %10 para cezasına mahkum edilir.
• Borca İtiraz: İmza inkar edilmiyor ancak borcun ödendiği veya zamanaşımına uğradığı iddia ediliyorsa borca itiraz edilir.

Özel Durumlar: Deprem, Mücbir Sebep ve Zincirleme Suç

Deprem Bölgesi ve Mücbir Sebep

6 Şubat 2023 depremleri sonrası, Adıyaman, Hatay, Kahramanmaraş ve Malatya illeri ile Gaziantep'in bazı ilçelerinde mücbir sebep hali ilan edilmiştir. Yargıtay, mücbir sebep hallerinin suçun manevi unsurunu (kastı) ortadan kaldırabileceğini değerlendirmektedir. Ancak genel bir "af" söz konusu değildir; her somut olayda mücbir sebebin ödemeyi nasıl imkansız hale getirdiği ispatlanmalıdır.

Zincirleme Suç Uygulanmazlığı

TCK m. 43'te düzenlenen zincirleme suç hükümleri, karşılıksız çek suçunda kural olarak uygulanmaz. Yargıtay, Çek Kanunu'ndaki "her bir çek yaprağı için" ibaresini dikkate alarak, aynı koçana ait 10 çek yaprağı aynı gün aynı kişiye verilip karşılıksız çıksa bile, sanığın 10 ayrı suçtan cezalandırılması gerektiğine hükmetmektedir.

Sonuç ve Ticari Hayat İçin Alınması Gereken Aksiyonlar

Karşılıksız çek, Türk hukuk sisteminde özel hukuk borcunun en ağır yaptırımlarla korunduğu istisnai bir alandır. 2026 ve 2026 yılları için yapılan düzenlemeler, sistemin mali yükünü hem bankalar (12.650 TL sorumluluk tutarı) hem de borçlular (%53,25 temerrüt faizi) açısından artırmıştır.

1. Alacaklılar: İbraz sürelerini (10 gün) ve şikayet sürelerini (3 ay) asla kaçırmamalı, bankanın yasal sorumluluk tutarlarını mutlaka tahsil etmelidir.
2. Borçlular (Şirket Yöneticileri): Şirket yönetiminden ayrılırken imza yetkilerini kaldırmalı ve bunu Ticaret Sicili'ne tescil ettirmelidir. Aksi takdirde, şirketin daha sonra keşide edeceği veya vadesi gelecek çeklerinden cezai olarak sorumlu tutulabilirler.
3. Hukukçular: 2026 yılında değişen faiz oranlarını etkin pişmanlık hesaplamalarında dikkate almalı, mücbir sebep bölgelerindeki istisnai düzenlemeleri takip etmelidir.

Karşılıksız çek davası, teknik detayları (ibraz, şekil şartları, yetki, süreler) son derece fazla olan bir süreçtir. Şekli bir eksiklik (örneğin çekte düzenleme yerinin yazmaması), sanığın beraatine yol açabilirken; sürenin bir gün kaçırılması alacaklının tüm haklarını kaybetmesine neden olabilir. Bu nedenle sürecin uzman hukukçular nezaretinde yürütülmesi elzemdir.

X. Sık Sorulan Sorular

Karşılıksız çek suçunun cezası nedir?

Karşılıksız çek düzenleme suçunun cezası adli para cezasıdır. Adli para cezası miktarı çekin karşılıksız kalan tutarından az olamaz. Adli para cezası ödenmezse, her 100 TL için 1 gün olmak üzere hapis cezasına çevrilir. Üst sınır 3 yıl, tekerrür halinde 5 yıldır.

Karşılıksız çek şikayetinden vazgeçme mümkün mü?

Evet, karşılıksız çek suçu şikayete bağlı bir suçtur. Alacaklı şikayetinden vazgeçerse ceza davası düşer. Ancak bu durum alacaklının icra takibinden vazgeçtiği anlamına gelmez; hukuki alacak devam eder.

Çek borcu ödenmezse hapis cezası kesin mi?

Adli para cezası ödenmezse hapis cezasına çevrilir. Ancak etkin pişmanlık uygulaması ile hapis aşamasında bile borcun ödenmesi halinde tahliye mümkündür. Borç ödenmeden hapis cezasından kurtulmak mümkün değildir.

Karşılıksız çek zamanaşımı süresi ne kadardır?

Karşılıksız çek suçunda şikayet süresi, öğrenmeden itibaren 3 ay, fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıldır. Bu süreler geçtikten sonra şikayet hakkı düşer. Ancak kambiyo hukukundaki alacak zamanaşımı (3 yıl) farklıdır.

Şirket yöneticisi değilim ama çeki ben imzaladım, suçlu muyum?

Hayır, suçun faili çeki imzalayan kişi değil, çekin karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan kişidir. Bu genellikle şirketin mali işlerinden sorumlu yöneticisidir. Sadece imza yetkili personel fail sayılmaz.

Etkin pişmanlıktan yararlanmak için ne kadar ödemem gerekiyor?

Çekin anaparası + ibraz tarihinden ödeme tarihine kadar işleyen temerrüt faizi (%53,25 yıllık) + varsa takip masrafları ödenmelidir. Sadece anapara ödenmesi yeterli değildir.

Karşılıksız çek sicile işlenir mi?

Evet, karşılıksız çek bilgisi Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi'ne kaydedilir. Ayrıca çek düzenleme yasağı da sicile işlenir. Bu kayıtlar kredi notunu olumsuz etkiler.

XI. Tahsilat Süreci

Alacaklının İzleyeceği Yol

1. Bankaya İbraz: Çeki süresinde muhatap bankaya ibraz edin.
2. Karşılıksız Şerhi: Banka karşılıksız işlemi yapar ve minimum tutarı öder.
3. Şikayet: 3 ay içinde İcra Ceza Mahkemesi'ne şikayette bulunun.
4. İcra Takibi: Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatın.
5. Haciz: Borçlunun malvarlığına haciz koydurun.
6. Satış: Hacizli malların satışını talep edin.

Borçlunun Yapması Gerekenler

• Ödeme: Mümkünse borcun tamamını faizi ile birlikte ödeyin.
• Etkin Pişmanlık: Ceza davasından kurtulmak için etkin pişmanlıktan yararlanın.
• Yapılandırma: Alacaklı ile taksitlendirme anlaşması yapın.
• İtiraz: Usulsüzlük varsa İcra Mahkemesi'ne itiraz edin.

XII. Pratik Örnekler

Örnek 1: Tam Karşılıksızlık

Ali Bey, 150.000 TL bedelli bir çek düzenledi. Çekin vadesi geldiğinde hesapta hiç para yoktu. Banka, 12.650 TL yasal tutarı hamile ödedi ve çekin arkasına "137.350 TL için karşılıksızdır" şerhi düştü. Alacaklı şikayette bulundu. Ali Bey, 6 ay sonra etkin pişmanlıktan yararlanmak istedi. Ödenmesi gereken tutar: 150.000 TL + faiz (6 ay × %53,25 yıllık) ≈ 190.000 TL oldu.

Örnek 2: Şirket Yöneticisinin Sorumluluğu

XYZ Ltd. Şti. adına düzenlenen çek karşılıksız çıktı. Şirketin iki müdürü var: Mehmet Bey (finans müdürü) ve Ayşe Hanım (operasyon müdürü). Finans işlerinden Mehmet Bey sorumlu olduğu için ceza davası onun hakkında açıldı. Ayşe Hanım beraat etti.

Örnek 3: Konkordato Koruması

ABC A.Ş., konkordato talebinde bulundu ve mahkeme geçici mühlet kararı verdi. Bu dönemde vadesi gelen 5 adet çek karşılıksız çıktı. Ancak konkordato mühleti nedeniyle şirket yöneticileri hakkında ceza davası açılamadı.