İŞ HUKUKU

İş Kazası Tazminat Davası 2026: Kusur, Hesaplama, TRH 2010 ve SGK Rücu

1. Giriş: İş Kazası Kavramı ve Yasal Çerçeve

İş kazası, iş yerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen ve sigortalının bedensel veya ruhsal engelli hale gelmesine ya da ölümüne yol açan olaydır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesi, iş kazasının unsurlarını detaylı ve geniş bir çerçevede tanımlamıştır.

İş kazaları, sadece bir sosyal güvenlik konusu değil, aynı zamanda işverenin hukuki ve cezai sorumluluğunu da beraberinde getirir. 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesindeki "bedensel veya ruhsal engelli hale getiren" ifadesi, kazanın kapsamını genişletmektedir. Bedensel Zarar; uzuv kaybı, yaralanma, ölüm gibi somut fiziki zararlardır. Ruhsal Zarar ise kanun metninde açıkça "ruhen engelli hale getiren" ifadesi kullanılarak, iş kazası sonrası gelişen Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD), depresyon, anksiyete gibi psikolojik rahatsızlıkların da tazminat konusu olabileceğini göstermektedir.

2. İş Kazası Kapsamı: Mekan ve Görev İlişkisi

5510 sayılı Kanun, iş kazasını sadece "tezgah başında" gerçekleşen kazalarla sınırlamamış, işverenin otoritesi ve sorumluluk alanı ile bağlantılı tüm süreçleri kapsama almıştır.

3. Bildirim Yükümlülüğü ve Kusursuz Sorumluluk

İş kazasının meydana gelmesiyle birlikte işveren için hayati öneme sahip bildirim yükümlülüğü doğar. Bu yükümlülüğün ihlali, hem idari para cezalarına hem de rücu davalarında kusursuz sorumluluğa yol açar.

• Kolluk Kuvvetlerine Bildirim: Derhal yapılmalıdır (Jandarma veya Polis).
• SGK'ya Bildirim: Kazadan sonraki en geç üç iş günü içinde yapılmalıdır.
• Yöntem: Sosyal Güvenlik İl Müdürlüklerine doğrudan başvuru, iadeli taahhütlü posta veya internet üzerinden e-bildirim yoluyla yapılabilir.

Bildirmemenin Sonucu: İşveren, iş kazasını süresinde bildirmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için Kurumca sigortalıya yapılan sağlık harcamaları ve ödenen geçici iş göremezlik ödeneklerinin tamamından, kusuruna bakılmaksızın sorumlu tutulur. Bu, kusur sorumluluğu ilkesinin istisnası olan bir "kusursuz sorumluluk" halidir.

4. İşverenin Hukuki Sorumluluğunun Temelleri

İş kazası tazminat davalarında işverenin sorumluluğu, kural olarak "kusur sorumluluğu" esasına dayanır. Ancak, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının getirdiği katı yükümlülükler nedeniyle Yargıtay bunu "kusursuz sorumluluğa yaklaşan bir kusur sorumluluğu" olarak nitelendirmektedir.

4.1. Gözetme Borcu (TBK m. 417)

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi, işverenin işçiyi gözetme borcunu düzenler. İşveren; işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları için gerekli düzeni kurmakla yükümlüdür.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise bu borcu daha da somutlaştırmış ve genişletmiştir. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre, işverenin alması gereken önlemler, mevzuatta yazılı olanlarla sınırlı değildir. İşveren, "bilimin ve teknolojinin gerektirdiği tüm önlemleri" almak zorundadır. Teknoloji geliştikçe alınması gereken önlemlerin standardı da yükselir.

4.2. Eğitim ve Denetim Yükümlülüğü

İşverenin sorumluluğu sadece koruyucu ekipmanı (baret, eldiven, emniyet kemeri) işçiye teslim etmekle sona ermez. İşveren, bu ekipmanların kullanımı konusunda işçiye eğitim vermek ve fiilen kullanılıp kullanılmadığını sürekli denetlemek zorundadır. Yargıtay kararlarında, işçinin koruyucu malzemeyi kullanmaması nedeniyle kaza geçirmesi durumunda dahi, eğer işveren etkili bir denetim mekanizması kurmamışsa (örneğin, kullanmayanı uyarmamış veya yaptırım uygulamamışsa), işverenin kusurlu olduğu kabul edilmektedir. Eğitim verilmemesi, ceza hukukunda "bilinçli taksir" düzeyinde bir kusur olarak değerlendirilebilmektedir.

5. Kaçınılmazlık İlkesi ve %60-40 Kuralı

İş hukukunda "kaçınılmazlık" (inevitability), ne işverenin ne de işçinin alabileceği herhangi bir önlemle bertaraf edilemeyecek, öngörülemeyen ve engellenemeyen olayları ifade eder. Deprem, sel gibi doğal afetler veya teknik olarak önlenmesi imkansız arızalar bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak Yargıtay, kaçınılmazlık durumunda dahi işverenin sorumluluğunu tamamen kaldırmamaktadır.

5.1. Hakkaniyet Sorumluluğu (%60-40 Kuralı)

Yargıtay 21. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu, kaçınılmazlık ilkesinin uygulanmasında köklü bir değişikliğe gitmiştir. Olayın meydana gelmesinde %100 oranında kaçınılmazlık faktörünün etkili olduğu durumlarda, TBK m. 51 ve m. 55'te düzenlenen "Hakkaniyet Sorumluluğu" devreye sokulmaktadır:

• İşveren (%60): İşi organize eden, kar elde eden ve riski yaratan taraf olduğu için sorumluluğun ağır kısmını yüklenir.
• Sigortalı (%40): Riskin gerçekleştiği taraf olarak daha az pay alır.

Eskiden uygulanan %50-50 paylaşım kuralı, işçiyi koruma ve sosyal devlet ilkesi gereğince işçi lehine revize edilmiştir.

Önemli İstisna: Deprem gibi bir doğal afet mücbir sebep sayılsa da, eğer işveren binayı deprem yönetmeliğine aykırı inşa ettirmişse veya riskli olduğunu bildiği halde önlem almamışsa, illiyet bağı kesilmez. Bu durumda işveren %100'e varan oranlarda kusurlu sayılabilir.

6. Tazminat Türleri ve Aktüeryal Hesaplama

6.1. Maddi Tazminat Kalemleri

İş kazası tazminatları, işçinin ekonomik geleceğinin güvence altına alınması amacıyla detaylı aktüeryal hesaplamalara tabi tutulur:

• Geçici İş Göremezlik Zararı: İşçinin kaza sonrası istirahatli olduğu ve çalışamadığı dönemdeki gelir kaybıdır. Önemli not: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihadına göre, SGK tarafından ödenen geçici iş göremezlik ödeneği, hesaplanan maddi tazminattan indirilmez (tenkis edilmez).
• Sürekli İş Göremezlik Tazminatı (Maluliyet): İşçinin meslekte kazanma gücünü en az %10 oranında kaybetmesi halinde, kalan ömrü boyunca uğrayacağı efor kaybı tazminatıdır. İşçi aynı işi yapmaya devam etse ve ücreti düşmese bile, aynı işi yapmak için diğer işçilerden daha fazla efor sarf edeceği kabul edilir (Efor Kaybı Teorisi).
• Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: İşçinin ölümü halinde, onun desteğiyle hayatını sürdüren kişilerin (eş, çocuklar, anne-baba, destek ispatlanırsa kardeşler/nişanlı) uğradığı maddi zarardır. Bu tazminat miras hukuku değil, sorumluluk hukuku kaynaklıdır; dolayısıyla mirası reddedenler de talep edebilir.
• Tedavi ve Diğer Giderler: SGK tarafından karşılanmayan tedavi giderleri, protez masrafları, hastaneye gidiş-geliş yol ücretleri ve bakıcı giderleri.

6.2. Aktüeryal Hesaplama: TRH 2010 Tablosu

Tazminat hesaplaması, bilirkişilerce yapılan teknik bir işlemdir. Yakın zamana kadar hesaplamalarda 1931 tarihli Fransız PMF tabloları kullanılıyordu. Ancak Yargıtay, bu tabloların güncel demografik verileri yansıtmadığı gerekçesiyle, TRH 2010 (Türkiye Hayat Tablosu) verilerinin kullanılmasını zorunlu kılmıştır.

• Etkisi: TRH 2010 tablosu, Türkiye'deki ortalama yaşam süresini (Erkeklerde ~75, Kadınlarda ~79 yaş) daha uzun öngörmektedir. "Bakiye ömür" süresinin uzaması, hesaplanan tazminat miktarının artması anlamına gelir.
• Teknik Faiz: Son dönemde %1.8 oranında teknik faiz uygulanması görüşü ağırlık kazanmıştır.
• Net Ücret Esası: Tazminat hesabında brüt değil, net ücret (eline geçen tutar) esas alınır.

6.3. Tazminattan Yapılacak İndirimler (Tenkis)

7. Manevi Tazminat: Acının Hukuki Karşılığı

Manevi tazminat, iş kazası sonucu kişinin duyduğu fiziksel acı, yaşama sevincinin azalması ve ruhsal çöküntünün telafisi amacını taşır. TBK m. 56 uyarınca hakim, olayın özelliklerine göre "uygun bir miktar" paranın ödenmesine karar verir.

• Ölçütler: Yargıtay, manevi tazminatın bir zenginleşme aracı olmaması gerektiğini, ancak işvereni iş güvenliği önlemlerini almaya zorlayacak "caydırıcı" bir etkiye sahip olması gerektiğini vurgular. Tarafların mali durumu, kusur oranları, maluliyet derecesi, işçinin yaşı dikkate alınır.
• Yakınların Manevi Tazminat Hakkı: Sadece işçinin ölümü halinde değil, "ağır bedensel zarar" (uzuv kaybı, felç, %50 üzeri maluliyet) hallerinde de işçinin yakınları (eş, çocuk, anne-baba) manevi tazminat talep edebilir.

8. Ceza Yargılamasının Etkisi (Bekletici Sorun)

İş kazaları genellikle TCK kapsamında "Taksirle Yaralama" veya "Taksirle Öldürme" suçlarını oluşturur. TBK m. 74 uyarınca hukuk hakimi, ceza mahkemesinin beraat kararı ile bağlı değilse de, maddi olgunun tespiti ve hukuka aykırılığın varlığı yönündeki kararlarla bağlıdır.

• Ceza mahkemesince belirlenen kusur oranları hukuk hakimini bağlamaz; hukuk hakimi kendi bilirkişisi ile kusur oranını yeniden belirleyebilir.
• Ancak, olayın oluş şekli (maddi vakıa) konusundaki ceza mahkemesi tespiti kesin delil niteliğindedir.
• Devam eden bir ceza davası varsa, hukuk mahkemesi genellikle ceza davasının sonucunu bekletici sorun yapar.

9. SGK Rücu İlişkisi: İşveren ile Kurum Arasındaki Denge

İş kazası meydana geldiğinde, SGK sigortalıya veya hak sahiplerine derhal yardım yapar: sağlık harcamalarını karşılar, geçici/sürekli iş göremezlik geliri bağlar, ölüm halinde aylık öder. Ancak bu ödemeler, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi, SGK'ya rücu hakkı tanımaktadır.

9.1. Rücu Davasının Konusu

SGK, sigortalıya yaptığı ödemelerin İlk Peşin Sermaye Değeri (PSD)'ni hesaplar ve bu tutarı, işverenin kusur oranı nispetinde işverenden talep eder. PSD hesabı, sigortalının muhtemel ömrünü, gelir miktarını ve teknik faiz oranını dikkate alan aktüeryal bir işlemdir.

• Örnek: İşçiye bağlanan aylık 5.000 TL sürekli iş göremezlik gelirinin PSD'si 800.000 TL olsun. İşveren %70 kusurlu ise, SGK işverenden 560.000 TL talep edebilir.

9.2. Halefiyet İlkesi ve Tavan

Anayasa Mahkemesi kararları doğrultusunda, SGK'nın rücu hakkı "sigortalının işverenden isteyebileceği tazminat miktarı" ile sınırlıdır. Bu düzenleme, Kurumun sebepsiz zenginleşmesini önler. İşveren, sigortalıya karşı açılan tazminat davasındaki hesaplamayı delil olarak sunarak, SGK talebine tavan getirebilir.

10. Arabuluculuk İstisnası (7036 Sayılı Kanun)

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, iş uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk şartı getirmiştir. Ancak aynı Kanun'un 3. maddesinin 3. fıkrası, bu zorunluluktan önemli bir istisna tanımıştır:

İstisna: "İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları" arabuluculuk şartından muaftır. İşçi veya hak sahipleri doğrudan dava açabilir.

Bu istisnanın gerekçesi, iş kazası mağdurlarının acil koruma ihtiyacı ve SGK ile hızlı koordinasyon gereksinimidir. Ancak taraflar isterlerse gönüllü arabuluculuğa başvurabilir.

11. Pratik Hesaplama Örneği

30 yaşında, net 15.000 TL maaşlı bir erkek işçinin %40 sürekli iş göremezlik oranıyla sonuçlanan bir iş kazası geçirdiğini varsayalım. İşveren %80 kusurlu bulunmuştur.

Not: Bu hesaplama sadece örnek amaçlıdır. Gerçek hesaplamalar bilirkişi raporlarına göre yapılır ve çok sayıda değişken içerir.

12. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

12.1. İş kazası geçirdim, hemen dava açmalı mıyım?

Hayır, acele etmeyin. Önce SGK'dan maluliyet oranınızın kesinleşmesini bekleyin. Sürekli iş göremezlik geliri bağlanması ve oranın netleşmesi, tazminat hesaplaması için kritik öneme sahiptir. Ayrıca işverenle sulh görüşmeleri yapılabilir. Ancak zamanaşımı sürelerini göz önünde bulundurun (genel kural: 10 yıl; ceza hukuku uzamış zamanaşımı: 15 veya 20 yıl).

12.2. İşveren bana ödeme teklif etti, kabul etmeli miyim?

Teklif edilen tutarı, bir avukat aracılığıyla hesaplatmadan kabul etmeyin. İşverenler genellikle gerçek zarar miktarının çok altında teklifler sunar. İbranamedeki "tüm haklarımdan feragat ediyorum" ibaresi, sonradan dava açmanızı engelleyebilir. Yargıtay, işçinin korunması ilkesi gereği tazminattan feragati dar yorumlamaktadır.

12.3. Taşeron işçisiyim, kime dava açacağım?

Hem asıl işverene hem de taşeron firmaya birlikte dava açabilirsiniz. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesi uyarınca, asıl işveren ve alt işveren müteselsilen sorumludur. Yargıtay, müteselsil sorumluluğun iş güvenliği yükümlülükleri için de geçerli olduğunu kabul etmektedir.

12.4. Sigortasız çalışıyordum, dava açabilir miyim?

Evet, sigortasız çalışmanız dava hakkınızı ortadan kaldırmaz. Hatta bu durumda işverenin sorumluluğu daha da ağırlaşır. SGK, sigortalı bildiriminin yapılmadığı durumlarda yaptığı tüm masrafları işverene kusursuz sorumluluk esasıyla rücu eder. Siz ise işverenden maddi ve manevi tazminat talep edebilirsiniz.

12.5. İşveren kazayı SGK'ya bildirmedi, ne yapmalıyım?

Kendiniz bildirim yapabilirsiniz. 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca işçi veya yakınları, kazayı öğrendikten sonra 1 yıl içinde SGK'ya ihbar edebilir. Bildirim yapılmazsa SGK'dan gelir veya aylık bağlanamasına karşın, işverene karşı tazminat davası açma hakkınız devam eder.

12.6. Maluliyet oranına nasıl itiraz edebilirim?

SGK Yüksek Sağlık Kurulu'nun belirlediği maluliyet oranına karşı 30 gün içinde İş Mahkemesinde tespit davası açabilirsiniz. Bu davada Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanesi bilirkişi tayin edilir. Maluliyet oranının 1-2 puan bile artması, toplam tazminatı önemli ölçüde yükseltebilir.

12.7. İş kazasından dolayı işten çıkarıldım, ayrıca tazminat isteyebilir miyim?

Evet. Kötü niyet tazminatı (4 aya kadar ücret) veya işe iade davası açabilirsiniz. Ayrıca iş kazası tazminatı, işten çıkarılmanızdan bağımsızdır. İhbar ve kıdem tazminatı haklarınız da ayrıca saklıdır.

12.8. Destekten yoksun kalma tazminatını kimler isteyebilir?

Ölen işçinin fiilen bakım sağladığı veya gelecekte bakım sağlayacak olduğu tüm yakınlar isteyebilir: eş, çocuklar, anne, baba ve bazı durumlarda kardeşler. Destek ilişkisinin ispatı kritik öneme sahiptir. Evlilik dışı birliktelikler (fiili birliktelik) de bazı Yargıtay kararlarında destek ilişkisi kapsamında değerlendirilmiştir.

13. Sonuç ve Stratejik Öneriler

Türk hukuk sisteminde iş kazası tazminat davaları, sosyal politikanın en somut uygulama alanlarından biridir. Yargıtay'ın son yıllardaki içtihat eğilimi (özellikle TRH 2010 tablosuna geçiş, kaçınılmazlıkta %60 işveren sorumluluğu ve manevi tazminat miktarlarındaki artış), işçi lehine güçlü bir koruma kalkanı oluşturmaktadır.

1. Bildirim Süresine Dikkat: İş kazasını 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmemek, kusursuz sorumluluk doğurur.
2. Delil Toplama: Kaza anı fotoğrafları, iş güvenliği eğitim kayıtları, tanık beyanları kritik önemdedir.
3. Zamanaşımı: İş kazası tazminat davalarında zamanaşımı, zararın öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, her halükarda 10 yıldır.
4. Arabuluculuk: 7036 sayılı Kanun ile getirilen arabuluculuk istisnası sayesinde, iş kazası tazminat davaları için arabuluculuk zorunlu değildir.