CEZA HUKUKU

HAGB Nedir? 2026 Güncel Rehber: Şartları, Denetim Süresi, İstinaf ve Memuriyet

1. Giriş: HAGB Kavramı ve Tarihsel Gelişimi

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB), 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 231. maddesinde düzenlenen, Türk Ceza Hukuku'nun "onarıcı adalet" ilkesini somutlaştıran temel kurumlarından biridir. 2006 yılında mevzuata giren bu kurum, 2024 yılında 7499 sayılı Kanun ile köklü bir reforma tabi tutulmuştur.

HAGB'nin temel amacı, topluma yeniden kazandırılabilecek, ilk kez veya hafif suç işleyen bireylerin "damgalanmasını" engellemektir. Yargılama sonunda sanığın suç işlediği tespit edilse dahi, belirli koşulların varlığında mahkumiyet hükmünün "askıya alınması" ve sanığa ikinci bir şans verilmesi anlamına gelir. Denetim süresi boyunca suç işlemeyen kişi, yargılanıp mahkum edilmemiş gibi hayatına devam edebilir; adli sicil kaydı temiz kalır.

HAGB, bir "af" değildir. Sanık suçlu bulunmuştur ve mahkumiyet (örneğin hapis cezası) verilmiştir. Ancak bu hükmün "açıklanması" (karara dönüşmesi ve icrası) geri bırakılmaktadır. Bu teknik ayrım, HAGB'nin hukuki sonuçlarını anlamak için kritik önemdedir.

2. HAGB ile Erteleme Arasındaki Köklü Farklar

HAGB, hapis cezasının ertelenmesi (TCK m. 51) ile sıkça karıştırılır. Ancak bu iki kurum arasında köklü ve pratik sonuçları olan farklar vardır:

3. HAGB Kararı Verilebilmesinin Şartları (CMK 231)

Bir ceza davasında HAGB kararı verilebilmesi için CMK 231. maddesinde sayılan koşulların kümülatif (birlikte) gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlardan birinin bile eksikliği, HAGB verilmesini imkansız kılar.

3.1. Cezanın Miktarına İlişkin Şart (2 Yıl Sınırı)

HAGB uygulanabilmesi için, mahkeme tarafından yapılan yargılama sonunda sanığa verilen sonuç hapis cezasının 2 yıl (dahil) veya daha az olması gerekir. Bu hesaplamada dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:

• Kanundaki Sınır Değil, Somut Ceza: Suçun kanundaki ceza üst sınırı 10 yıl olabilir (Örn: Dolandırıcılık). Ancak hakim, alt sınırdan uzaklaşmadan ceza verip, teşebbüs, haksız tahrik ve iyi hal (takdiri indirim) indirimlerini uyguladığında sonuç ceza 1 yıl 8 aya düşerse, HAGB uygulanabilir.
• Cezaların Toplanması: Bir davada sanık birden fazla suçtan yargılanıyorsa, HAGB değerlendirmesi her bir suç için ayrı ayrı yapılır. Örneğin sanık hem "hakaret" (9 ay) hem "tehdit" (1 yıl) suçundan ceza almışsa, cezalar toplanmaz; her ikisi de 2 yılın altında olduğu için ayrı ayrı HAGB verilebilir.

3.2. Adli Para Cezalarında Sınırsızlık İlkesi

HAGB, sadece hapis cezaları için değil, doğrudan verilen adli para cezaları için de uygulanır. Burada kritik nokta, adli para cezalarında miktar sınırı olmamasıdır. Doğrudan APC 200.000 TL olsa bile HAGB verilebilir.

Çevrili APC Yasağı: Eğer hakim sanığa önce hapis cezası verip, daha sonra TCK m. 50 uyarınca bu hapis cezasını adli para cezasına çevirmişse, artık HAGB kararı verilemez. Yargıtay "ya HAGB ya çevirme" prensibini benimsemiştir. Hapis cezası paraya çevrildiğinde infaz edilmiş bir mahkumiyet statüsüne girer.

3.3. Sanığın Geçmişine İlişkin Şart

Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkum edilmemiş olması gerekmektedir. Bu şart, uygulamanın en çok gri alan barındıran kısmıdır:

• Taksirli Suçlar: Sanığın sicilinde "taksirle yaralama" veya "taksirle ölüme neden olma" (trafik kazası vb.) gibi suçlardan mahkumiyet bulunması, yeni suçunda HAGB almasına engel değildir.
• Adli Sicil Kaydının Silinmesi: Eski bir kasıtlı suç mahkumiyeti varsa ancak bu kayıt Adli Sicil Kanunu uyarınca silinme koşullarını taşımışsa (veya silinmişse), hakim bu eski kaydı HAGB'ye engel olarak değerlendiremez.
• Önceki HAGB Kararları: Sanığın sicilinde daha önce verilmiş bir HAGB kararı bulunması, teknik olarak bir "mahkumiyet" olmadığı için ikinci bir HAGB'ye mutlak engel değildir. Ancak, sanık denetim süresi içindeyken yeni bir suç işlemişse HAGB yasağı devreye girer. Denetim süresi dolmuş ve düşme kararı verilmişse, önceki HAGB "yok hükmünde" olduğu için yeniden HAGB verilebilir.

3.4. Mağdurun Zararının Giderilmesi (Onarıcı Adalet)

HAGB'nin en önemli toplumsal fonksiyonu, mağdurun zararının hızlıca tazmin edilmesidir. Kanun, "mağdurun veya kamunun uğradığı zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi" şartını arar.

• Zararın Tanımı: Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarına göre, manevi zarar (üzüntü, elem, yıpranma payı) bu kapsama dahil değildir. Sadece somut, ölçülebilir maddi kayıplar (tedavi gideri, kırılan camın bedeli, çalınan paranın miktarı) dikkate alınır.
• Ödeme Yöntemi: Zarar bizzat mağdura ödenebileceği gibi, mağdurun kabul etmemesi veya ulaşılamaması durumunda mahkeme veznesine depo edilerek de giderilebilir.
• Kamu Zararı: İmar kirliliği gibi suçlarda belediyenin uğradığı zarar veya kaçakçılık suçlarında gümrük vergisi kaybı (kamu zararı) ödenmeden HAGB verilemez.

3.5. Mahkemenin Kanaati (Subjektif Şart)

Hakimin, sanığın duruşmadaki tutum ve davranışlarını, kişilik özelliklerini inceleyerek "yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varması" gerekir. Bu şart, hakime geniş bir takdir yetkisi verir. Ancak bu yetki keyfi değildir. İstinaf mahkemeleri, hakimin "sanığın pişmanlık göstermemesi", "suç işleme eğilimi" gibi gerekçelerini dosya kapsamıyla uyumlu olup olmadığı yönünden denetler. Sırf sanığın susma hakkını kullanması veya suçlamayı reddetmesi, "pişmanlık duymadı" denilerek HAGB'nin reddine gerekçe yapılamaz.

4. 2024 Yasal Reformu: 7499 Sayılı Kanun Değişiklikleri

HAGB kurumu, 7499 sayılı Kanun ile 2024 yılında yapısal bir dönüşüm geçirmiştir. Bu değişiklikler, HAGB'nin "uygulanış biçimini" ve "denetimini" kökten değiştirmiştir.

4.1. Sanığın Rızasının Devreden Çıkarılması

1 Haziran 2024 tarihine kadar yürürlükte olan sistemde, sanığa "Hakkında HAGB uygulanmasını ister misin?" diye sorulması zorunluydu. Sanık kabul etmezse HAGB verilemezdi.

Yeni Düzenleme: 7499 sayılı Kanun ile CMK 231. maddesinden "Sanığın kabul etmesi" şartı çıkarılmıştır. Artık hakim, şartlar oluşmuşsa sanığa sormaksızın re'sen HAGB kararı verebilir.

Gerekçe: Eski sistemde sanık HAGB'yi kabul ettiğinde, karara karşı sadece "itiraz" edebiliyor ve esas yönünden temyiz hakkından zımnen feragat etmiş oluyordu. Yeni sistemde HAGB kararları istinaf denetimine açıldığı için, sanığın baştan rızasını almaya gerek duyulmamıştır.

4.2. Kanun Yolunda Devrim: İtirazdan İstinafa Geçiş

HAGB kararlarının hukuka uygunluk denetimi, 2024 reformunun en can alıcı noktasıdır.

Bu Değişikliğin Önemi: Eskiden HAGB kararları "kapalı kutu" gibiydi; üst mahkeme denetimi çok sınırlıydı. Şimdi ise Bölge Adliye Mahkemeleri, HAGB dosyasını tıpkı bir mahkumiyet kararıymış gibi detaylıca inceleyecektir. Bu durum, "HAGB'nin cezasızlık veya denetimsizlik aracı olduğu" eleştirilerini ortadan kaldırmayı amaçlamaktadır.

4.3. Müsadere Kararlarının Bağımsızlaşması

Eski sistemde HAGB verildiğinde, suçta kullanılan eşyanın (örneğin ruhsatsız silah veya uyuşturucu madde) müsaderesi de askıda kalabiliyordu. Yeni düzenleme ile CMK 231/5 maddesine "Müsadereye ilişkin hükümler hariç" ibaresi eklenmiştir. Artık HAGB verilse bile, müsadereye konu eşya derhal devlete geçer.

5. Denetim Süresi ve Yükümlülükler

HAGB kararı ile birlikte sanık, 5 yıllık bir denetim süresine tabi tutulur. Bu süre, çocuk sanıklar (18 yaş altı) için 3 yıldır. Denetim süresi içinde:

• Sanık kasıtlı bir suç işlememelidir.
• Mahkeme, sanığın bir denetim görevlisine bağlanmasına, belirli bir meslek eğitimi almasına veya belirli yerlere girmemesine karar verebilir. Ancak uygulamada mahkemeler genellikle herhangi bir yükümlülük yüklemeden sadece denetim süresine hükmetmektedir.

5.1. Denetim Süresinin Başarıyla Tamamlanması

Sanık, 5 yıl boyunca kasıtlı bir suç işlemezse, mahkeme "davanın düşmesi" kararı verir. Bu durumda sanık, yargılanmamış ve mahkum edilmemiş kabul edilir; adli sicil kaydında hiçbir iz kalmaz.

5.2. Denetim Süresinde Suç İşlenmesi

Sanık, denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlerse (ve bu suç kesinleşirse), mahkeme HAGB kararını kaldırır ve hükmü açıklar. Önemli ayrımlar:

• Taksirli Suç İstisnası: Trafik kazası gibi taksirli suçlar HAGB'yi bozmaz.
• Zamanlama: Yeni suçun mutlaka denetim süresi içinde işlenmesi gerekir.
• Hükmün Açıklanması: Mahkeme, ilk kararındaki cezayı aynen açıklar. Erteleme veya paraya çevirme yapamaz.

6. HAGB'nin Memuriyete ve Güvenlik Soruşturmasına Etkisi

HAGB'nin "hukuki sonuç doğurmaz" ilkesinin (CMK 231/5) en çok zorlandığı alan İdare Hukuku'dur. Vatandaşlar için en kritik soru şudur: "HAGB alırsam memur olabilir miyim veya memuriyetim yanar mı?"

6.1. Devlet Memurluğuna Giriş ve Devam (657 Sayılı Kanun)

657 sayılı Kanun'un 48. maddesi "mahkum olmamak" şartını arar. HAGB bir mahkumiyet olmadığı için, Danıştay 12. Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre kural olarak HAGB memuriyete engel değildir ve memuriyetten çıkarma sebebi yapılamaz.

Önemli İstisnalar (Gri Alanlar):

• Yüz Kızartıcı Suçlar: Danıştay'ın son dönem bazı kararlarında, suçun niteliği hırsızlık, dolandırıcılık, rüşvet gibi "yüz kızartıcı" suçlar ise veya terör örgütü üyeliği ise, HAGB kararı olsa bile idarenin atama yapmaması veya ilişik kesmesi hukuka uygun bulunabilmektedir.
• Özel Kanunlar: Polislik, Askerlik, Hakimlik gibi mesleklerin özel kanunlarında "HAGB almış olsa dahi..." şeklinde başlayan engelleyici hükümler vardır.

6.2. Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması

Güvenlik soruşturmalarında HAGB kararları idarenin önüne "istihbari bilgi" veya arşiv kaydı olarak gelmektedir. İdareler, HAGB kararını görüp "olumsuz" değerlendirme yaparak atamayı durdurmaktadır. Anayasa Mahkemesi, HAGB'nin güvenlik soruşturmasında otomatik bir ret gerekçesi yapılmasını masumiyet karinesine aykırı bulmuştur. Olumsuz tebligat alan adayların, 60 gün içinde İdare Mahkemesi'nde Yürütmeyi Durdurma istemli İptal Davası açması elzemdir.

7. Geçiş Hükümleri: Hangi Dosyada Hangi Kanun Uygulanacak?

7499 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 1 Haziran 2024, usul hukuku açısından bir milattır. Kanun koyucu, karışıklığı önlemek için "karar tarihi"ni esas almıştır:

• 1 Haziran 2024'ten Önce Verilen Kararlar: Bu dosyalar eski sisteme (İtiraz yoluna) tabidir. İtirazı Ağır Ceza Mahkemesi inceler.
• 1 Haziran 2024 ve Sonrasında Verilen Kararlar: Suç 10 yıl önce bile işlenmiş olsa, eğer mahkeme kararını 1 Haziran 2024'ten sonra veriyorsa, bu karara karşı İstinaf yolu açıktır.

8. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

8.1. HAGB aldım, sabıka kaydımda görünür mü?

Hayır. HAGB kararları, vatandaşların e-Devlet üzerinden gördüğü Adli Sicil Kaydı (Sabıka Belgesi)'nda görünmez. Sadece hakim ve savcıların erişebildiği özel bir modülde tutulur. Denetim süresini başarıyla tamamlarsanız, bu kayıt da silinir.

8.2. HAGB aldım, ehliyet alabilir miyim?

Evet. HAGB bir mahkumiyet olmadığı için ehliyete engel değildir. Ancak suçun türüne dikkat edilmelidir: Örneğin "alkollü araç kullanma" suçundan HAGB almışsanız, idari olarak sürücü belgesi geçici olarak geri alınmış olabilir. Bu idari işlem, HAGB'den bağımsızdır.

8.3. HAGB aldım, silah ruhsatı alabilir miyim?

Duruma göre değişir. 6136 sayılı Ateşli Silahlar Kanunu'nda "mahkumiyet" şartı aranır ve HAGB teknik olarak mahkumiyet değildir. Ancak uygulamada Valiliklerin Silah Ruhsatı Komisyonları, HAGB kararlarını görerek başvuruyu reddedebilmektedir. Bu ret işlemine karşı idare mahkemesinde dava açılabilir ve genellikle kazanılır.

8.4. HAGB aldım, memuriyet sınavına girebilir miyim?

Teorik olarak evet. Ancak güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması aşamasında HAGB kararınız idare tarafından görülebilir. Özellikle polis, jandarma, hakim, savcı gibi kritik kamu görevlerinde HAGB bile sorunlara yol açabilmektedir. Bu durumda idari yargıya başvurmak gerekir.

8.5. Denetim süresi içinde taksirli suç işlersem ne olur?

HAGB bozmaz. Kanun, sadece kasıtlı suç işlenmesini HAGB'nin kaldırılması sebebi saymıştır. Trafik kazası sonucu "taksirle yaralama" veya "taksirle ölüme neden olma" gibi taksirli suçlar, denetim süresini etkilemez. Ancak alkollü araç kullanma gibi "kasten" işlenen trafik suçları, HAGB'yi bozar.

8.6. HAGB kararına itiraz mı etmeliyim, istinafa mı gitmeliyim?

Karar tarihine bakın: 1 Haziran 2024'ten önce verilmişse İTİRAZ (7 gün), sonra verilmişse İSTİNAF (2 hafta). Geçiş döneminde doğru kanun yolunu kullanmak kritik önemdedir; yanlış başvuru hak kaybına yol açar.

8.7. İstinaf mahkemesi HAGB yerine beraat verebilir mi?

Evet, 2024 reformunun en önemli getirisi budur. Artık Bölge Adliye Mahkemeleri, HAGB kararlarını "esas yönünden" inceleyebilir. Delil yetersizliği varsa beraat, suç oluşmuyorsa düşme kararı verebilir. Bu nedenle istinaf hakkını mutlaka kullanmalısınız.

9. Sonuç ve Stratejik Öneriler

HAGB, 2026 yılı itibarıyla Türk Ceza Hukuku'nun en stratejik kurumlarından biri haline gelmiştir. 2024 reformlarıyla sanık rızasının kaldırılması ve İstinaf yolunun açılması, kurumu "sanık lehine bir lütuf" olmaktan çıkarıp, "devletin denetimli serbestlik rejimi"ne dönüştürmüştür.

1. İstinaf Hakkını Kullanın: HAGB artık kesin bir karar değildir. Bölge Adliye Mahkemeleri, kararı esastan inceleyip bozabilir veya beraat verebilir. Bu hak mutlaka kullanılmalıdır.
2. Süreleri Kaçırmayın: Yeni sistemde süre "tebliğden itibaren 2 hafta"dır. Eski "7 gün" alışkanlığı hak kaybına yol açar.
3. Memuriyet İçin İdari Dava: HAGB nedeniyle memuriyeti yakılan veya ataması yapılmayanlar, idarenin işlemine karşı derhal idari yargıya başvurmalıdır.
4. Müsadereye Dikkat: HAGB alsanız bile aracınız veya eşyanız müsadere edilebilir. Müsadere kararına karşı ayrıca istinaf yoluna gidilmelidir.