TİCARET HUKUKU

Franchise Sözleşmesi Feshi ve Tazminat: Kapsamlı Hukuki Rehber

Giriş: Franchise Sözleşmesinin Hukuki Niteliği

Franchise (imtiyaz) sözleşmesi, Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) özel olarak düzenlenmemiş, "isimsiz sözleşme" (sui generis) niteliğinde bir sözleşme türüdür. Bu nedenle, franchise sözleşmesinin feshi ve tazminat sonuçları, Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) acentelik hükümleri, TBK'nın genel hükümleri ve Yargıtay içtihatları ışığında değerlendirilmektedir.

Franchise sözleşmesi, franchise veren (franchisor) ile franchise alan (franchisee) arasında kurulan, markanın, iş modelinin, know-how'un ve ticari sırların kullanım hakkının belirli bir bedel karşılığında devredildiği uzun süreli bir ticari ilişkidir.

Taraflar Arası Güç Dengesizliği: Franchise ilişkisinde, franchise veren ekonomik açıdan güçlü, sistem kurucusu konumundadır. Franchise alan ise sisteme yatırım yapan ancak sözleşme müzakeresinde sınırlı pazarlık gücüne sahip olan taraftır. Bu dengesizlik, Yargıtay'ın bazı kararlarında "zayıfın korunması" ilkesiyle dengelenmeye çalışılmaktadır.

Fesih Türleri ve Koşulları

Süreli Sözleşmelerde Süre Sonunda Sona Erme

Belirli süreli franchise sözleşmesi, sürenin dolmasıyla kendiliğinden sona erer. Ancak sözleşmede "otomatik yenileme" (tacit renewal) kaydı varsa, taraflardan birinin sözleşmede belirlenen süre önce fesih bildiriminde bulunması gerekir. Aksi halde sözleşme aynı koşullarla uzar.

Haklı Nedenle (Olağanüstü) Fesih

Her iki taraf da, sözleşmenin devamını çekilmez kılan "haklı sebep" varsa, sözleşmeyi derhal veya "makul bir süre" içinde feshedebilir. Haklı nedenler genellikle şunlardır:

Franchise Veren İçin Haklı Nedenler

• Franchise alanın marka standartlarına ağır ve sürekli aykırı davranması
• Royalty ve diğer ödemelerin sürekli gecikmesi veya hiç ödenmemesi
• Rekabet yasağının ihlali
• Ticari sırların ifşası
• Franchise alanın iflası veya konkordato ilan etmesi

Franchise Alan İçin Haklı Nedenler

• Franchise verenin vaat ettiği desteği (eğitim, reklam, ürün tedariki) sağlamaması
• Franchise verenin bölge korumasını ihlal ederek yakına başka franchise açması
• Marka imajını zedeleyecek toplumsal skandallar
• Ürün kalitesinin ciddi düşüşü

Makul Süre (Önel) Gerekliliği: Yargıtay, haklı neden olsa dahi, franchise sözleşmesinin "ani ve derhal" feshini tazminat sebebi olarak görmektedir. Haklı nedene dayanan tarafın bile, karşı tarafa "sistemi tasfiye etmesi" ve "yeni iş kurması" için makul bir süre (genellikle 3-6 ay) tanıması beklenir. Aşırı kısa süreli veya önel verilmeden yapılan fesihler, haksız fesih tazminatına yol açabilir.

Haksız (Keyfi) Fesih

Haklı bir neden olmaksızın yapılan fesih "haksız fesih" olarak nitelendirilir. Haksız fesih yapan taraf, karşı tarafın uğradığı zararları tazmin etmekle yükümlüdür. Bu tazminat, müspet zarar (sözleşme gereği gibi ifa edilseydi elde edilecek kar) ve menfi zararı (sözleşmeye güvenerek yapılan masraflar) kapsar.

Fesihte Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri

Müspet Zarar (Yoksun Kalınan Kar)

Sözleşme haksız feshedilmeseydi, franchise alanın sözleşmenin kalan süresi boyunca elde edeceği kar, "yoksun kalınan kar" olarak talep edilebilir. Ancak Yargıtay, bu tazminatı belirli ilkelere göre sınırlandırmaktadır:

• Net Kar Esası: Brüt gelir değil, tüm giderler düşüldükten sonraki net kar esas alınır.
• Makul Süre Sınırlaması: Tazminat, sözleşmenin kalan tüm süresi için değil, benzer bir işin kurulabileceği "makul süre" (genellikle 6-12 ay) için hesaplanır.
• Sözleşmenin Uygulandığı Süre: 2 yıl uygulanmış bir sözleşmede 5 yıllık kar talebinin reddedilmesi, 6-12 aylık bir tazminatla sınırlandırılması mümkündür.

Giriş Bedeli (Franchise Fee) İadesi

Franchise sözleşmelerinin başlangıcında ödenen "giriş bedeli" veya "franchise fee", sözleşmenin haksız feshedilmesi halinde büyük bir tartışma konusudur.

Yargıtay Yaklaşımı

• Sözleşmede "iade edilemez" (non-refundable) kaydı varsa, Yargıtay bu hükmü sözleşme serbestisi çerçevesinde genellikle geçerli kabul etmektedir.
• Sözleşmede açık bir iade hükmü yoksa, giriş bedelinin "tüketilmiş edim" niteliğinde olduğu kabul edilir ve iade reddedilir.
• Ancak franchise veren haksız feshetmişse ve sözleşme çok kısa sürmüşse (örneğin 6 aydan az), dürüstlük kuralı gereği kısmi iade talep edilebilir.

Royalty ve Periyodik Ödemelerin İadesi

Royalty bedelinin yıllık olarak periyodik ödendiği durumlarda, peşin ödenen ama kullanılmayan döneme ait bedeller iade edilmelidir. Bu, sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanır.

Portföy Tazminatı (Denkleştirme İstemi)

Türk Ticaret Kanunu m. 122, acenteler için öngörülen "Denkleştirme İstemini" (Goodwill Indemnity), "tek satıcılık ve benzeri sürekli sözleşme ilişkilerine" de teşmil etmiştir. Bu hüküm, franchise sözleşmeleri için de en önemli tazminat kalemlerinden biridir.

Denkleştirme Tazminatının Şartları

Şart	Açıklama
Sözleşmenin Sona Ermesi	İlişki bitmiş olmalı. Ancak franchise alanın haklı neden olmadan feshetmesi veya franchise verenin haklı nedenle feshetmesi durumunda bu hak düşer.
Yeni Müşteri Kazanımı	Franchise alan, sisteme "yeni" müşteriler kazandırmış olmalı. Marka ne kadar güçlüyse, denkleştirme talebi o kadar zayıflar.
Önemli Menfaat Devamı	Franchise veren bu müşterilerle iş yapmaya devam edip kar sağlamalıdır.
Hakkaniyet	Tazminat ödenmesi hakkaniyete uygun düşmelidir.
Tekel Hakkı (Kritik)	Denkleştirme için franchise alana belirli bir bölgede "tekel hakkı" (münhasırlık/bölge koruması) verilmiş olması şarttır.

Hesaplama Tavanı: Ödenecek tazminat, franchise alanın son 5 yılda aldığı yıllık komisyon veya kar ortalamasını aşamaz (TTK m. 122/2).

Cezai Şartlar ve "Ekonomik Mahv" Savunması

Franchise sözleşmeleri, franchise alanı sistem içinde tutmak ve ihlalleri önlemek için genellikle ağır cezai şartlar içerir.

Tacirlerin Cezai Şartı İndirme Yasağı

TBK m. 182/3 uyarınca hakim, fahiş cezai şartları kendiliğinden indirebilir. Ancak TTK m. 22 uyarınca, borçlu "tacir" ise, cezai şartın fahiş olduğu iddiasıyla indirim isteyemez. Franchise alanlar tacir sayıldığından, kural olarak bu korumadan yararlanamazlar.

Ekonomik Mahv Kriteri (İstisna)

Bu katı kuralın Yargıtay Hukuk Genel Kurulu tarafından kabul edilen hayati bir istisnası vardır: Ekonomik Mahv. Eğer kararlaştırılan cezai şart, tacir olan borçlunun iktisadi varlığını tamamen yok edecek, onu ticari hayattan silecek derecede ağır ise, hakim "ahlaka aykırılık" veya "kişilik haklarının ihlali" gerekçesiyle cezai şartı tamamen iptal edebilir veya indirebilir.

Bu savunmanın işletilebilmesi için:

• Borçlunun mali tabloları, vergi kayıtları ve malvarlığı bilirkişi tarafından incelenir.
• Cezai şartın miktarı ile borçlunun ödeme gücü karşılaştırılır.
• Alacaklının uğradığı zarar ile ceza arasındaki orantısızlık (hakkaniyet) değerlendirilir.

Yargıtay HGK Yaklaşımı: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, tacirler için bile "ekonomik mahv" durumunda cezai şartın indirilmesini kabul etmektedir. Bu savunma, franchise alanlar için kritik bir "can simidi" niteliğindedir.

Sözleşme Sonrası Yükümlülükler ve Tasfiye

Fesihle birlikte "artçı" yükümlülükler devreye girer.

Stokların ve Demirbaşların İadesi

Franchise alanın elinde kalan markalı ürünler, ambalajlar ve konsepte özgü demirbaşların ne olacağı büyük bir sorundur.

• Genel Kural: Sözleşmede açık bir "Geri Alım Taahhüdü" (Buy-Back Clause) yoksa, franchise veren stokları geri almak zorunda değildir.
• Pratik Sorun: Franchise alan, markalı ürünleri başka yerde satamaz (marka ihlali olur), franchise verene de iade edemezse, bu ürünler çöp olur.
• Doktrindeki Görüş: Dürüstlük kuralı gereği makul bir bedelle geri alım savunulsa da, yargı kararları sözleşme metnine bağlı kalmaktadır.

Gayri Maddi Hakların Kullanımının Durdurulması

Fesih anından itibaren franchise alan; markayı kullanmayı, tabelayı asılı tutmayı, logolu malzemeleri kullanmayı derhal durdurmalıdır. Aksi halde:

• Marka hakkına tecavüz nedeniyle maddi ve manevi tazminat
• Haksız rekabet hükümleri uyarınca tazminat
• Sözleşmedeki cezai şartların tahsili gündeme gelir.

Rekabet Etmeme Yükümlülüğü

Sözleşme sonrasında franchise alanın belirli bir süre ve bölgede aynı işi yapmasını yasaklayan rekabet yasağı kayıtları geçerlidir. Ancak bu yasak:

• Süre: En fazla 1-2 yıl
• Yer: Sadece faaliyet gösterilen bölge
• Konu: Sadece franchise konusu iş

bakımından makul sınırlandırılmalıdır. Aksi takdirde, çalışma hürriyetini kısıtladığı gerekçesiyle geçersiz sayılabilir veya hakim tarafından kapsamı daraltılabilir (TBK m. 444 vd. kıyasen).

Marka Haklarının Korunması ve Yaptırımlar

Fesih sonrasında marka kullanımına devam eden franchise alana karşı, franchise veren aşağıdaki başvuru yollarına sahiptir:

• Marka Hakkına Tecavüzün Tespiti ve Önlenmesi: Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında açılır.
• Maddi ve Manevi Tazminat: Haksız marka kullanımından doğan zararlar talep edilir.
• Yoksun Kalınan Kar: Franchise alanın markayı kullanarak elde ettiği kar talep edilebilir.
• İtibar Tazminatı: Markanın itibarına zarar verildiyse ek tazminat talep edilebilir.

Uyuşmazlık Çözüm Yolları

Franchise sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar aşağıdaki yollarla çözülebilir:

• Müzakere: Tarafların doğrudan anlaşması en hızlı ve ekonomik çözümdür.
• Arabuluculuk: Ticari davalarda dava şartı olarak arabuluculuğa başvurulması zorunludur (TTK m. 5/A).
• Tahkim: Sözleşmede tahkim şartı varsa, uyuşmazlık hakem heyetine taşınır.
• Dava: Arabuluculuk anlaşmazlıkla sonuçlanırsa, Asliye Ticaret Mahkemesi'nde dava açılır.

Görevli Mahkeme: Franchise sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi'dir. Her iki taraf da tacir olduğundan, TTK m. 4 uyarınca ticari dava niteliği taşır.

Makul Süre (Önel) Hesabı ve Yargıtay Uygulaması

Franchise sözleşmesinin feshinde verilmesi gereken "makul süre", Yargıtay tarafından şu kriterlere göre belirlenmektedir:

• Yatırım Miktarı: Franchise alan ne kadar büyük yatırım yapmışsa, tasfiye süresi o kadar uzun olmalıdır.
• Sözleşme Süresi: Uzun süreli sözleşmelerde daha uzun önel verilmelidir.
• Alternatif İş Bulma: Franchise alanın benzer bir iş kurabilmesi için gereken süre dikkate alınır.
• Sektör Özellikleri: Bazı sektörlerde (gıda, perakende) tasfiye daha kolay, bazılarında (eğitim, sağlık) daha zordur.

Yargıtay uygulamasında makul süre genellikle 3-6 ay arasında belirlenmektedir. Ancak çok büyük yatırımlar söz konusuysa, bu süre 12 aya kadar uzayabilir.

Tazminat Kalemlerinin Karşılaştırmalı Analizi

Tazminat Kalemi	Hukuki Dayanak	Talep Eden	Temel Şartlar
Müspet Zarar (Kar Kaybı)	TBK Genel Hükümler	Haksız Feshedilen	Haksız fesih, net kar kaybı, "makul süre" sınırı
Menfi Zarar	Culpa in Contrahendo	Mağdur Taraf	Sözleşmenin geçersizliği, fiili zarar + kaçırılan fırsatlar
Portföy Tazminatı	TTK m. 122 (Kıyas)	Franchise Alan	Yeni müşteri kazanımı, tekel hakkı, hakkaniyet
Cezai Şart	TBK m. 179	Lehtar	Sözleşmeye aykırılık, tacir indirim isteyemez (ekonomik mahv hariç)
Giriş Bedeli İadesi	Sebepsiz Zenginleşme	Franchise Alan	Sözleşmede iade hükmü yoksa genellikle reddedilir
Manevi Tazminat	TBK m. 58	Her İki Taraf	Kişilik haklarına ağır saldırı, genellikle reddedilir

Sık Sorulan Sorular

Franchise sözleşmesi nasıl feshedilir?

Fesih, karşı tarafa yazılı bildirimle yapılır. Haklı neden varsa bile "makul süre" (önel) verilmesi önerilir. Ani fesihler, haklı neden olsa dahi tazminat yükü doğurabilir. İhtarname, noter aracılığıyla gönderilmelidir.

Franchise veren sözleşmeyi keyfi feshederse ne olur?

Franchise alan, yoksun kalınan kar (müspet zarar), yaptığı yatırımlar (menfi zarar) ve denkleştirme tazminatı (tekel hakkı varsa) talep edebilir. Ancak tazminat, genellikle 6-12 aylık net kar ile sınırlıdır.

Giriş bedelini geri alabilir miyim?

Sözleşmede "iade edilmez" yazıyorsa, haksız fesih durumunda dahi geri alınması zordur. Yargıtay, giriş bedelini "tüketilmiş edim" olarak değerlendirmektedir. Ancak sözleşme çok kısa sürdüyse, dürüstlük kuralı gereği kısmi iade talep edilebilir.

Cezai şart çok yüksekse ne yapabilirim?

Tacirler kural olarak cezai şart indirimi isteyemez (TTK m. 22). Ancak "ekonomik mahv" savunması yapılabilir. Mali durumunuzu gösteren belgelerle cezai şartın ödenmesinin sizi ticari hayattan sileceğini ispatlamanız gerekir.

Fesihten sonra aynı sektörde çalışabilir miyim?

Sözleşmedeki rekabet yasağına bağlıdır. Genellikle 1-2 yıl süreyle ve sadece faaliyet gösterilen bölgede yasak konulabilir. Daha uzun süreli veya geniş kapsamlı yasaklar geçersiz sayılabilir.

Franchise veren bölgeme başka franchise açarsa ne yapabilirim?

Sözleşmede bölge koruması (tekel hakkı) varsa, bu ihlal haklı fesih nedeni oluşturur. Ayrıca kar kaybı ve denkleştirme tazminatı talep edebilirsiniz. Tekel hakkı yoksa, franchise verenin aynı bölgeye başka franchise açması genellikle engel değildir.

Sonuç ve Stratejik Değerlendirme

Türk hukukunda franchise sözleşmesinin feshi ve mali sonuçları, kanuni düzenleme eksikliği nedeniyle Yargıtay'ın dinamik içtihatlarıyla şekillenen bir alandır. Yargı, tacirler arası eşitlik ilkesi ile sistemin zayıf halkası olan franchise alanın korunması arasında hassas bir denge kurmaya çalışmaktadır.

Yargıtay Kararlarından Örnekler

Yargıtay 11. HD, 2021/... E., 2022/... K. (Makul Süre): "Franchise sözleşmesinin haklı nedenle feshi halinde dahi, karşı tarafa sistemin tasfiyesi için makul süre tanınması gerekir. 1 haftalık süre ile yapılan fesihte, franchise verenin 6 aylık kar kaybını tazmin etmesi gerektiğine hükmedilmiştir."

Yargıtay 19. HD, 2020/... E., 2021/... K. (Denkleştirme): "Bölge koruması bulunmayan franchise alanın, denkleştirme tazminatı talebi reddedilmiştir. TTK m. 122 kıyasen uygulanabilmesi için münhasırlık (tekel hakkı) şarttır."

Yargıtay HGK, 2019/... E., 2020/... K. (Ekonomik Mahv): "Tacir olsa dahi, cezai şartın borçlunun tüm mal varlığını aşması halinde, ahlaka aykırılık gerekçesiyle indirim yapılabilir."

Fesih Öncesi Kritik Kontrol Listesi

1. Haklı Neden Olsa Bile: Mutlaka "makul süre" (önel) vererek fesih yapın. Ani fesihler tazminat yükü doğurur.
2. Giriş Bedeli: Sözleşmede "iade edilmez" yazıyorsa, haksız fesih durumunda dahi geri alınması neredeyse imkansızdır.
3. Kar Kaybı: Tazminat, sözleşmenin kalan tüm süresi için değil, "makul süre" (6-12 ay) için ve "net kar" üzerinden hesaplanır.
4. Cezai Şart: Tacirler indirim isteyemez; tek çıkış yolu "ekonomik mahv" savunmasıdır.
5. Denkleştirme: Portföy tazminatı için "tekel hakkı" (bölge koruması) ve "yeni müşteri kazanımı" şarttır.

Sözleşme Hazırlama Önerileri

Franchise sözleşmesi imzalamadan önce dikkat edilmesi gereken kritik hususlar:

• Giriş Bedeli Maddesi: İade koşullarını açıkça düzenleyin. "İade edilmez" yerine "orantılı iade" maddeleri ekleyin.
• Cezai Şart Miktarları: Makul ve orantılı cezai şartlar belirleyin. Fahiş cezai şartlardan kaçının.
• Stok Geri Alım Taahhüdü: Fesih halinde markalı ürünlerin ne olacağını sözleşmede belirleyin.
• Bölge Koruması: Tekel hakkının kapsamını ve sürelerini net olarak tanımlayın.
• Fesih Prosedürü: Fesih bildirim süreleri, ihtar prosedürleri ve tasfiye kurallarını detaylandırın.

Franchise sözleşmesi hazırlarken veya imzalarken, özellikle fesih sonuçlarını düzenleyen maddelerin (cezai şart, giriş bedeli iadesi, stok geri alımı) ne denli kritik olduğu ortaya çıkmaktadır. Taraflar, genel hükümlere güvenmek yerine, bu hususları sözleşmede açıkça ve adil bir şekilde düzenlemelidir.