AİLE HUKUKU

Evlat Edinme Süreci ve Şartları: Kapsamlı Hukuki Rehber

Giriş: Evlat Edinmenin Hukuki Niteliği

Evlat edinme, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 305-320. maddeleri arasında düzenlenen, bir kişi veya çiftin biyolojik olmayan bir çocuğu hukuken kendi çocukları olarak kabul etmeleri işlemidir. Evlat edinme, yetişkinler arasında da mümkündür; ancak en sık çocuklar için uygulanan bir kurumdur.

Evlat edinme, hukuken "kurucu yenilik doğuran" bir işlemdir. Yani, mahkeme kararıyla yepyeni bir aile bağı kurulur. Evlat edinilen çocuk, öz çocukla aynı haklara sahip olur; mirasçı olur, nafaka talep edebilir ve aile soyadını alır.

Çocuğun Üstün Yararı İlkesi: Evlat edinme sürecinin her aşamasında "çocuğun üstün yararı" esastır. Bu ilke, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ve TMK'da güvence altına alınmıştır. Hiçbir aile menfaati, çocuğun yararının önüne geçemez.

Evlat Edinmenin Şartları

Evlat Edinen İçin Şartlar

Yaş Şartı

Evlat edinen, evlat edinilenden en az 18 yaş büyük olmalıdır. Bu kural, ebeveyn-çocuk ilişkisinin doğallığını sağlamaya yöneliktir. Evlat edinen küçüğün yaşı, başvuru tarihine göre değil, evlat edinme kararının kesinleştiği tarihe göre belirlenir.

Evlilik Durumu

• Evli Çiftler: En az bir yıldır evli olmalıdır veya her iki eş de 30 yaşını doldurmuş olmalıdır. Evli çiftler yalnızca birlikte evlat edinebilir; eşlerden biri tek başına başvuramaz.
• Bekarlar: 30 yaşını dolduran bekar kişiler de evlat edinebilir. Ancak pratikte bekar erkeklere nadiren çocuk verilmektedir.
• Eşcinsel Çiftler: Türkiye'de eşcinsel evlilik tanınmadığından, eşcinsel çiftler birlikte evlat edinemez.

Önceki Çocuk Durumu

Evlat edinecek ailenin alt soyu (çocuğu) bulunuyor olması, yasal olarak evlat edinmeye engel değildir. Ancak sosyal inceleme raporunda mevcut çocukların durumu, evlat edinilecek çocuğun aileye uyumu açısından değerlendirilir.

Evlat Edinilen Çocuk İçin Şartlar

Yaş Sınırı

• Küçükler: 18 yaşından küçük herkes evlat edinilebilir.
• Erginler: 18 yaş üstü kişilerin evlat edinilmesi de mümkündür ancak şartları farklıdır.

Rıza Şartı

• Biyolojik Anne-Baba: Velayeti ellerinde tutuyorlarsa rızaları şarttır. Bu rıza yazılı verilir ve en erken doğumdan 6 hafta sonra alınabilir. Anne-babanın rızası, evlat edinme kararından önce herhangi bir aşamada geri alınabilir. Rızanın geri alınması emredici hükümdür.
• Çocuğun Rızası: Çocuk ayırt etme gücüne sahipse (genellikle 12 yaş üzeri kabul edilir), onun da rızası gereklidir. Çocuk dinlenerek görüşü alınır.
• Vesayet Makamı: Çocuk vesayet altındaysa, vesayet makamının (Sulh Hukuk Mahkemesi) izni aranır.

Rıza Aranmayacak Haller: Biyolojik anne veya baba "kim olduğu bilinmiyor", "uzun süredir kayıp", "sürekli ayırt etme gücünden yoksun" veya "çocuğa karşı özen yükümlülüğünü ağır biçimde ihlal etmiş" ise, onların rızası aranmaz. Son ihtimal için mutlaka mahkeme kararı gerekir.

Evlat Edinme Türleri

Birlikte Evlat Edinme

Evli eşler, yalnızca birlikte evlat edinebilir. Eşlerden birinin rızası olmadan diğerinin evlat edinmesi mümkün değildir. Bu kural, aile birliğini ve çocuğun her iki ebeveynden de destek almasını sağlamaya yöneliktir.

Tek Başına Evlat Edinme

30 yaşını doldurmuş bekarlar ve eşi ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olan veya iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğu bilinmeyen kişilerin eşleri tek başına evlat edinebilir.

Eşin Çocuğunu Evlat Edinme (Üvey Evlat Edinme)

En az iki yıldır evli olanlar veya 30 yaşını doldurmuş olanlar, eşinin çocuğunu evlat edinebilirler. Bu durumda 18 yaş fark aranmaz. Biyolojik ebeveynin (örneğin babanın) rızası aranır. Rıza alınamazsa yukarıdaki istisnai haller uygulanır.

Ergin (Yetişkin) Evlat Edinme

TMK m. 313'e göre 18 yaşını doldurmuş kişiler de evlat edinilebilir, ancak:

• Bedensel veya zihinsel özürler sebebiyle yardıma muhtaç olmalı ve evlat edinen tarafından en az 5 yıldır bakılıyor olmalı, veya
• Evlat edinen tarafından en az 5 yıldır eğitilip yetiştirilmiş olmalı, veya
• Evlat edineni ile en az 5 yıldan beri aile olarak birlikte yaşıyor olmalıdır.

Ayrıca evlat edinilen ergin evli ise, eşinin rızası gerekir. Ergin evlat edinmede, evlat edinen alt soyunun açık muvafakati de aranır; aksi halde evlat edinme gerçekleştirilemez.

Uluslararası Evlat Edinme

Türkiye, 1993 tarihli La Haye Sözleşmesi'ne (Uluslararası Çocuk Evlat Edinme Sözleşmesi) taraftır. Bu sözleşme kapsamında:

• Merkezi Makam: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, uluslararası evlat edinmelerde merkezi makam olarak görev yapar.
• Subsidiarity İlkesi: Çocuğun kendi ülkesinde aile bulunması önceliklidir. Yurt dışına evlat verilmesi ancak ülke içinde uygun aile bulunamazsa mümkündür.
• Türk Vatandaşlarının Yurt Dışından Evlat Edinmesi: Türk vatandaşları, yabancı ülkelerden çocuk evlat edinebilir. Ancak bu süreç çok uzun (3-5 yıl) ve karmaşıktır.
• Yabancıların Türkiye'den Evlat Edinmesi: Yabancı uyruklu kişiler, ASHB onayı ve karşılıklılık ilkesine bağlı olarak Türkiye'den çocuk evlat edinebilir.

Biyolojik Ailenin Hakları ve Rıza Koşulları

Evlat edinme sürecinde biyolojik ailenin hakları önemle korunmaktadır:

• Rıza Süresi: Anne, doğumdan en erken 6 hafta sonra rıza verebilir. Bu süre, annenin hormonel ve psikolojik olarak toparlanması için öngörülmüştür.
• Rızadan Dönme: Rıza, evlat edinme kararının kesinleşmesine kadar herhangi bir aşamada geri alınabilir. Mahkeme kararı kesinleştikten sonra rızadan dönülemez.
• Babanın Rızası: Evlilik dışı doğan çocuklarda, babalık tanınmış veya tespit edilmişse, babanın da rızası aranır.
• Terk Edilen Çocuklar: Hastanede veya sokakta terk edilen bebeklerde, polis ve savcılık soruşturması ile biyolojik aile aranır. Belirli bir süre (genellikle 6 ay) içinde anne-baba bulunamazsa, çocuk evlat edinmeye uygun hale gelir.

Önemli: Biyolojik annenin rızası, para veya maddi menfaat karşılığında alınamaz. Bu durum, suç oluşturur ve evlat edinme işleminin iptali sebebidir. "Bebek satışı" niteliğindeki eylemler ceza hukuku kapsamında değerlendirilir.

Psikolojik Değerlendirme ve Eğitim

Evlat edinme sürecinde ailelerin psikolojik değerlendirmesi ve eğitimi önemli aşamalardır:

• Psikolojik Test: Aile bireylerine psikiyatrist veya psikolog tarafından test uygulanır. Bu test, ebeveynlik kapasitesini, aile ilişkilerini ve motivasyonu değerlendirir.
• Evlat Edinme Eğitimi: Başvuru sahiplerine ASHB tarafından zorunlu eğitim verilir. Bu eğitimde, çocuk gelişimi, bağlanma teorisi ve travma konuları işlenir.
• Çocuğun Psikolojik Hazırlığı: Özellikle daha büyük yaştaki çocuklar için, yeni aileye geçiş süreci psikolojik destek eşliğinde yapılır.

Başvuru Süreci (İdari Aşama)

Başvuru Makamı

Evlat edinmek isteyenler, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) il müdürlüklerine başvururlar. Başvuru, ikametgah adresinin bulunduğu ildeki İl Müdürlüğü'ne yapılır.

Gerekli Belgeler

• Evlenme Cüzdanı Fotokopisi: Evli çiftler için zorunludur.
• Nüfus Cüzdanı Fotokopisi: Başvuranların kimlik bilgilerini içerir.
• İkametgah Belgesi: Başvuranların oturduğu adresin belgesidir.
• Sabıka Kaydı: Her iki eş için arşiv kayıtlı sabıka belgesi istenir. Çocuğa yönelik suçlar mutlak engeldir.
• Sağlık Raporu: Hem fiziksel hem ruhsal sağlık durumunu gösteren, tam teşekküllü hastaneden alınan rapor. Bulaşıcı hastalık veya bakım vermeyi engelleyecek hastalık olmamalıdır.
• Gelir ve Mal Varlığı Belgesi: Çocuğun geleceğini garanti altına alacak düzenli gelir aranır.
• Öğrenim Belgesi: En az ilkokul mezunu olma şartı vardır. Okuryazar olmayanlar evlat edinemez.
• Referans Mektupları: Aileyi tanıyan, akrabalık bağı olmayan en az 5 kişiden referans istenir.

Sosyal İnceleme Raporu (SİR)

Sürecin en kritik aşamasıdır. Sosyal hizmet uzmanları, aileyi evlerinde ziyaret eder ve aşağıdaki hususları inceler:

• Evin fiziksel koşulları (çocuğa oda ayrılabiliyor mu?)
• Hijyen ve güvenlik durumu
• Aile içi iletişim kalitesi
• Komşuluk ilişkileri
• Evlat edinme motivasyonu (Örn: Evliliği kurtarmak için mi çocuk isteniyor? Bu bir ret sebebidir.)

Belgeler teslim edildikten sonra 6 ay içinde inceleme tamamlanır. Rapor olumlu ise aile sıraya alınır; olumsuz ise başvuru reddedilir. Red kararına karşı idari yargı yolu açıktır.

Sıra Bekleme ve Eşleştirme

Dosyası onaylanan aileler, talep ettikleri çocuk özelliklerine (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) göre sıraya girer. Bekleme süreleri şöyledir:

• 0-1 Yaş Sağlıklı Çocuk: En çok talep edilen gruptur. Bekleme süresi büyükşehirlerde 2-4 yıl arasında değişmektedir.
• 2-5 Yaş Grubu: Bekleme süresi 1-2 yıl civarındadır.
• 6 Yaş Üstü ve Kardeş Grupları: Bekleme süresi çok daha kısadır.

Sıra gelip çocuk aileye yerleştirildiğinde, 1 yıllık yasal bakım süresi başlar. Bu sürede çocuk "koruma altındaki çocuk" statüsündedir ve aile "geçici bakım" statüsündedir.

Geçici Bakım Sürecinin Özellikleri

1 yıllık geçici bakım dönemi, evlat edinme sürecinin en kritik aşamalarından biridir:

• Denetim: Sosyal hizmet uzmanları, bu süre boyunca aileyi düzenli olarak ziyaret eder ve çocuğun uyumunu takip eder.
• Çocuğun Geri Alınması: Bu sürede ciddi uyumsuzluk veya ihmal tespit edilirse, çocuk aileden geri alınabilir.
• Ailenin Vazgeçmesi: Aile de bu sürede evlat edinmekten vazgeçebilir. Bu durumda çocuk kuruma iade edilir.
• Uzatma: Gerekli görülürse, geçici bakım süresi uzatılabilir.

Evlat Edinmenin Kesinleşmesinden Sonra

Mahkeme kararının kesinleşmesiyle birlikte:

• Nüfus İşlemleri: Evlat edinen, kararın kesinleşmesinden itibaren 30 gün içinde nüfus müdürlüğüne başvurarak tescil yaptırmalıdır.
• Kimlik Belgesi: Çocuğa yeni nüfus cüzdanı çıkartılır.
• Önceki Kayıtlar: Çocuğun biyolojik aileye ait nüfus kaydı kapatılır, yeni kayıt açılır. Ancak eski kayıtlar silinmez, arşivlenir.

Yargısal Aşama: Dava Süreci

Görevli ve Yetkili Mahkeme

• Görevli Mahkeme: Aile Mahkemesi. (Bulunmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.)
• Yetkili Mahkeme: Evlat edinenin oturma yeri (yerleşim yeri) mahkemesi.

Dava Masrafları (2026 Yılı)

Evlat edinme davası, "maktu harca" tabi bir davadır. 2026 yılı tahmini masrafları şöyledir:

Masraf Kalemi	Tahmini Tutar	Açıklama
Başvuru Harcı	~427 TL	Dava açılışında ödenen sabit harç
Peşin Harç	~427 TL	Karar ve ilam harcının peşin kısmı
Gider Avansı	~2.500-3.500 TL	Tebligat, müzekkere, uzman bilirkişi
Vekalet Harcı	~60 TL	Avukat varsa ödenir
Toplam Tahmini	~3.500-4.500 TL	Avukatlık ücreti hariç

Yargılama Usulü

Dava, çekişmesiz yargı işidir (hasımsız açılır). Mahkeme, ASHB'den dosyayı ister, SİR raporunu inceler, tanıkları dinler ve savcılığın görüşünü alır. Biyolojik aile sürece dahil olursa veya kurumla ihtilaf çıkarsa çekişmeli hale gelebilir.

Kritik Yargıtay İçtihadı: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, evlat edinme başvurusunda bulunan davacının yargılama sırasında mahkemece dinlenilmeden vefat etmesi halinde, evlat edinme iradesinin şahsen teyit edilememesi nedeniyle davanın reddedilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu, evlat edinme hakkının "kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak" olmasının sonucudur.

Evlat Edinmenin Hukuki Sonuçları

Mahkeme kararının kesinleşmesiyle evlatlık ilişkisi kurulur ve şu sonuçlar doğar:

Nüfus Kaydı ve Soyadı

• Ana-Baba Adı: Evlat edinilenin nüfus kaydında ana ve baba adı bölümüne evlat edinenlerin adları yazılır.
• Soyadı: Küçük, evlat edinenin soyadını alır. Evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ön ad verebilir.
• Ergin Evlat Edinilen: Kendi soyadını kullanmak isteyebilir ancak kural olarak ailenin soyadını alır.

Mirasçılık (Tek Yönlü)

• Evlatlık, evlat edinenin tıpkı öz çocuğu gibi (birinci zümre) mirasçısı olur.
• Evlat edinen, evlatlığın mirasçısı olamaz. Evlatlık önce ölürse, mirası kendi biyolojik akrabalarına veya eşine/çocuğuna kalır.
• Evlatlık, kendi biyolojik ailesindeki mirasçılık hakkını da kaybetmez. Yani "çifte mirasçı" olur.

Vatandaşlık

Türk vatandaşları tarafından evlat edinilen yabancı uyruklu küçük çocuklar, idari başvuru ile Türk vatandaşlığını kazanabilirler. Ergin evlatlıklarda ise genel vatandaşlığa alınma şartları uygulanır.

Nafaka Yükümlülüğü

Evlat edinme ilişkisinin kurulmasıyla birlikte nafaka yükümlülüğü de doğar:

• Evlat Edinenin Yükümlülüğü: Evlat edinen, tıpkı öz çocuğuna karşı olduğu gibi, evlat edinilen çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılamakla yükümlüdür.
• Evlat Edinilenin Yükümlülüğü: Evlat edinilen, evlat edinenin maddi zorluk içine düşmesi halinde ona nafaka ödemekle yükümlü hale gelebilir.
• Biyolojik Aile: Evlat edinme gerçekleşse bile, biyolojik ailenin nafaka yükümlülüğü sona ermez. Ancak pratikte bu yükümlülük talep edilmez.

Evlatlık Bağının Gizliliği

TMK, evlatlık ilişkisinin gizli tutulmasını zorunlu kılmaz. Ancak pratikte:

• Nüfus Kaydı: Evlat edinme, nüfus kaydından açıkça anlaşılmaz. Ana-baba olarak evlat edinenler görünür.
• Kapalı Kayıt: Biyolojik aile bilgileri, çocuğun korunması amacıyla kapalı tutulabilir.
• Çocuğun Bilme Hakkı: Çocuk, erginliğe ulaştığında kendi biyolojik kökenlerini öğrenme hakkına sahiptir. Bu, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi'nde güvence altına alınmıştır.

Evlatlık İlişkisinin Sona Ermesi

Evlat edinme ilişkisi, ancak mahkeme kararı ile kaldırılabilir. Kendiliğinden sona erme (evlat edinenin ölümü vb.) söz konusu değildir; ölüm halinde ilişki mirasçılık yoluyla devam eder.

Kaldırma Sebepleri

• Rızanın Bulunmaması: Yasal rızası gereken kişilerin (biyolojik baba vb.) rızası alınmamışsa.
• Şekil Eksikliği: 1 yıllık bakım şartı yerine getirilmemişse, uzman raporu yoksa.
• Hata, Hile, Tehdit: Rıza bu sebeplerle sakatlanmışsa.

Hak Düşürücü Süreler ve Anayasa Mahkemesi Kararı

TMK m. 319, dava hakkını "sebebin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her halde işlemin üzerinden 5 yıl geçmekle" düşürüyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi, 5 yıllık mutlak süreyi iptal etmiştir. Çünkü rıza eksikliğinin (örneğin biyolojik babanın çocuğunun evlat edinildiğini yıllar sonra öğrenmesi) 5 yıl sonra öğrenilmesi durumunda dava açamamak hak arama hürriyetine aykırıdır.

Koruyucu Aile: Alternatif Yol

Evlat edinme sırası beklemek yerine "Koruyucu Aile" olmayı tercih edenler için süreç çok hızlıdır (3-6 ay). Koruyucu ailelikte çocukla hukuki soybağı kurulmaz, ancak manevi ebeveynlik yaşanır. Bazı durumlarda koruyucu aile statüsü ileride evlat edinmeye dönüşebilir.

Evlat Edinme İstatistikleri (Türkiye)

Türkiye'de evlat edinme sistemi "arz-talep dengesizliği" üzerine kuruludur:

• Talep: Yılda binlerce aile evlat edinmek için başvurmaktadır.
• Arz: Evlat edinilmeye hukuken uygun (terk edilmiş veya rızası alınmış) çocuk sayısı kısıtlıdır. Kurumdaki her çocuk evlat edinmeye uygun değildir; birçoğunun ailesiyle bağı devam etmektedir.
• Bekleme Süreleri: 0-1 yaş sağlıklı çocuk için 3-4 yıl, 2-5 yaş için 1-2 yıl, 6 yaş üstü için birkaç ay.

Özel Yetiştirme Yurtlarından Evlat Edinme

Türkiye'de çocuk yuvaları ve yetiştirme yurtlarından evlat edinme, ASHB koordinasyonuyla yapılır. Bu çocukların durumu farklılık gösterir:

• Yasal Durumu Uygun Çocuklar: Ailesinin rızası alınmış veya velayet kaldırılmış çocuklar evlat edinmeye uygundur.
• Aileleriyle Bağı Devam Eden Çocuklar: Bu çocuklar geçici koruma altındadır, evlat edinilmeye uygun değildir.
• Özel Gereksinimli Çocuklar: Engelli veya kronik hasta çocuklar için bekleme süresi çok daha kısadır.

Sık Sorulan Sorular

Evlat edinmek için en az kaç yaşında olmak gerekir?

Evli çiftler için 30 yaş sınırı veya en az 1 yıllık evlilik şartı vardır. Bekarlar için 30 yaş sınırı geçerlidir. Ayrıca evlat edinen, evlat edinilenden en az 18 yaş büyük olmalıdır.

Bekar erkekler evlat edinebilir mi?

Yasal olarak 30 yaşını doldurmuş bekar erkekler evlat edinebilir. Ancak pratikte ASHB, çocuğun yararını değerlendirirken bekar erkeklere nadiren çocuk vermektedir.

Evlat edinme süreci ne kadar sürer?

İdari aşama (başvuru, belge toplama, SİR) yaklaşık 6-12 ay, sıra bekleme 1-4 yıl (yaş grubuna göre), 1 yıllık geçici bakım ve dava süreci 3-6 ay sürer. Toplam süre ortalama 3-5 yıl arasında değişir.

Evlat edinilen çocuk biyolojik ailesinin mirasçısı olur mu?

Evet, evlatlık kendi biyolojik ailesindeki mirasçılık hakkını kaybetmez. Aynı zamanda evlat edinenin de mirasçısı olur. Bu duruma "çifte mirasçılık" denir.

Yurt dışından evlat edinme mümkün mü?

Türkiye, 1993 La Haye Sözleşmesi'ne taraftır. Yurt dışından evlat edinme, merkezi makamlar aracılığıyla ve sıkı denetim altında mümkündür. Ancak süreç çok uzun ve karmaşıktır.

Evlat edinme için yaş sınırı var mı?

Evlat edinen için üst yaş sınırı yoktur. Ancak sosyal inceleme raporunda, başvuranın yaşı ve sağlık durumu, çocuğun uzun vadeli bakımını sağlayıp sağlayamayacağı açısından değerlendirilir. Genellikle 50 yaş üzeri başvurular daha küçük yaş grubu için kabul görmez.

Evlat edinilen çocuğun biyolojik ailesiyle görüşmesi engellenebilir mi?

Evlat edinme kararıyla birlikte, biyolojik ailenin velayet hakları sona erer. Mahkeme, çocuğun üstün yararını gözeterek gerekli görürse, biyolojik aileyle kişisel ilişki kurulmasına karar verebilir. Ancak bu oldukça nadir uygulanır.

Sonuç

Türk Hukukunda evlat edinme, çocuğun üstün yararı ilkesi etrafında şekillenmiş, sıkı şekil şartlarına ve devlet denetimine tabi, kurucu yenilik doğuran bir aile hukuku müessesesidir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve Anayasa Mahkemesi'nin son dönemdeki özgürlükçü yorumları, evlat edinmeyi sadece biyolojik imkansızlıkların telafisi değil, toplumsal dayanışmanın ve çocuğun korunmasının en yüksek tezahürü olarak konumlandırmaktadır.

Sürecin uzunluğu ve bürokratik yükü, çocuğun güvenliği için bir zorunluluktur. Evlat edinmek isteyen bireylerin, bu hukuki ve psikolojik maratona hazırlıklı olmaları, 2026 yılı itibariyle artan dava maliyetlerini ve uzayan bekleme sürelerini göz önünde bulundurmaları gerekmektedir.