SİGORTA VE TAZMİNAT HUKUKU

Araç Değer Kaybı ve Manevi Tazminat 2026: Yargıtay Kriterleri

1. Giriş: Trafik Kazasının Maddi ve Manevi Boyutu

Trafik kazaları, anlık "şok" etkisiyle gerçekleşen, ancak hukuki ardçı sarsıntıları yıllarca sürebilen travmatik olaylardır. Kaza sonucunda zarar gören taraf için hukuk sistemi iki ana tazminat mekanizması işletir: Aracın fiziksel hasarından kaynaklanan Maddi Tazminat (özellikle Araç Değer Kaybı) ve kazanın yarattığı bedensel/ruhsal acıdan kaynaklanan Manevi Tazminat.

2026 yılı itibarıyla, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararları sonrası "araç değer kaybı" hesaplamasında "kilometre sınırı" kalkmış, piyasa rayiçleri esas alınmaya başlanmıştır. Ancak mağdurların en çok ihmal ettiği alan, kazanın manevi boyutudur. Oysa Yargıtay içtihatları, trafik kazası nedeniyle duyulan "elem ve ızdırabın" giderilmesi için ciddi manevi tazminatlara hükmetmektedir.

2. Araç Değer Kaybı: Piyasa Gerçekliği

Araç değer kaybı, kaza yapan aracın tamir edilse dahi, TRAMER kayıtlarına "hasarlı" olarak işlemesi nedeniyle ikinci el piyasa değerinde meydana gelen düşüştür. Kusursuz veya az kusurlu olan taraf, karşı tarafın Zorunlu Trafik Sigortasından (ZMMS) bu kaybı talep edebilir.

Kritik Değişiklik: Eskiden 165.000 km üzerindeki araçlara değer kaybı ödenmezdi. Anayasa Mahkemesi bu sınırlamayı kaldırdı. Artık 300.000 km'deki bir araç için bile, eğer piyasada bir değer düşüşü oluşuyorsa tazminat ödenmek zorundadır.

3. Trafik Kazası Manevi Tazminat Kriterleri

Trafik kazalarından kaynaklanan manevi tazminat, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 56'ya dayanır. Amacı, mağdurun yaşadığı acı, elem ve kederi bir nebze olsun hafifletmek, bozulan ruhsal dengeyi onarmaktır.

3.1. Hukuki Nitelik: "Bir Tatmin Aracı"

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) 22.06.1966 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı, manevi tazminatın felsefesini çizen temel metindir. Buna göre manevi tazminat:

• Ne bir ceza ne de mağduru zenginleştirecek bir araçtır.
• Zarar görenin malvarlığındaki eksilmeyi değil, manevi değerlerindeki eksilmeyi hedefler.
• "Tatmin" duygusu yaratmalıdır; yani verilen para, mağdura acısını unutturacak veya hafifletecek bir imkan sağlamalıdır.

3.2. Yargıtay'ın Belirlediği Kriterler

Hakim, manevi tazminat miktarını belirlerken şu "somut olguları" terazinin kefesine koyar:

1. Tarafların Kusur Oranı: Davacının (mağdurun) kazada "hiç kusuru olmaması", tazminatı artıran en önemli faktördür. Eğer mağdur %25 kusurluysa (müterafik kusur), tazminattan indirim yapılır.
2. Zararın Büyüklüğü (Maluliyet Oranı): %5'lik bir maluliyet (serçe parmak kırığı) ile %90'lık bir maluliyet (felç) arasındaki tazminat uçurumdur.
3. Ekonomik ve Sosyal Durum: Tarafların zenginliği veya fakirliği tazminat miktarını etkiler. "Zenginleşme Yasağı" gereği, tazminat mağduru sebepsiz zenginleştirmemelidir; ancak "Fakirleşme Yasağı" gereği de davalıyı mahvetmemelidir.
4. Paranın Satın Alma Gücü: 2026 yılı enflasyonist ortamında, 2 yıl önce açılan davada 100.000 TL talep edilmesi yetersiz kalabilir. Hakim, karar tarihindeki paranın alım gücüne göre hüküm kurmalıdır.

4. Kimler Manevi Tazminat İsteyebilir?

4.1. Trafik Kazasında Yaralanma Halinde

Prensip olarak sadece **yaralanan kişi (bedensel zarara uğrayan)** manevi tazminat isteyebilir. Yaralanan kişinin annesi, babası, eşi veya çocuğu kural olarak manevi tazminat isteyemez.

İstisna "Ağır Bedensel Zarar": Eğer mağdur bitkisel hayata girmişse, uzuv kaybı yaşamışsa veya ağır bir maluliyet (%50 üzeri) söz konusuysa; TBK m. 56/2 gereği yakınları (eş, anne, baba, çocuk) da manevi tazminat talep edebilir. Buna "Yansıyan Acı" (Reflex Pain) denir.

4.2. Trafik Kazasında Ölüm Halinde

Ölenin yakınları (eşi, çocukları, anne-babası ve kardeşleri), duydukları acı nedeniyle manevi tazminat talep edebilirler. Nişanlının manevi tazminat hakkı da Yargıtay tarafından tanınmaktadır, ancak "evlilik hazırlığı içinde olduklarının" ispatı gerekir.

5. Zamanaşımı: "Ceza Zamanaşımı" ve 15 Yıllık Süre

Trafik kazası tazminat davalarında en kritik konu, zamanaşımıdır. KTK m. 109 uyarınca normal zamanaşımı 2 yıldır. Ancak "Uzamış Ceza Zamanaşımı" uygulamada hayat kurtarır.

5.1. Ceza Zamanaşımı Uygulaması

Eğer kaza, TCK'ya göre bir "suç" oluşturuyorsa (Taksirle Öldürme veya Yaralama) ve ceza davasının zamanaşımı süresi hukuk davasından daha uzunsa, uzun olan süre tazminat davasında da uygulanır (TBK m. 72).

Önemli: 2 yıllık süreyi kaçırsanız bile, yaralanmalı kazada 8 yıl, ölümlü kazada 15 yıl içinde dava açabilirsiniz. Sigorta şirketleri bunu söylemez!

6. Faiz, Görevli Mahkeme ve Usul

6.1. Hangi Mahkemede Dava Açılır?

• Sigorta Şirketi Davalıysa: "Ticari Dava" sayıldığı için Asliye Ticaret Mahkemesi görevlidir. Arabuluculuk dava şartıdır.
• Sadece Sürücüye Karşı: Davalı sürücü sivil şahıssa Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir.

6.2. Hangi Faiz İstenmeli: Yasal vs Avans?

Dava dilekçesinde faiz türünün doğru seçilmesi, tazminatın yıllar içindeki erimesini engeller.

• Yasal Faiz (%9 veya yasal oran): Sivil araçlar arasındaki kazalarda istenir.
• Avans Faizi (Ticari Faiz): Kazaya karışan araç ticari araçsa (Taksi, Otobüs, Kamyon) veya davalı Sigorta Şirketi ise mutlaka "Avans Faizi" istenmelidir. Avans faizi oranları, yasal faizden çok daha yüksektir ve TCMB tarafından belirlenir.

7. 2026 Yılı Tahmini Manevi Tazminat Miktarları

Manevi tazminatın kesin bir tarifesi yoktur, hakimin takdirindedir. Ancak emsal kararlar üzerinden bir projeksiyon (tahmin) yapılabilir. (Rakamlar tam kusurlu karşı taraf ve ekonomik durumu iyi davalı varsayımıyladır).

8. Anayasa Mahkemesi İptal Kararı ve Sonuçları

Türk sigorta hukuku tarihinde bir milat kabul edilen Anayasa Mahkemesi'nin 17/07/2020 tarihli ve E. 2019/40, K. 2020/40 sayılı kararı, araç değer kaybı tazminatının kaderini değiştirmiştir.

8.1. İptal Edilen Kısıtlamalar

Karar öncesinde, Hazine Müsteşarlığı'nın Genel Şartları ile şu sınırlamalar getirilmişti:

• Kilometre Sınırı: 165.000 km üzerindeki araçlara değer kaybı ödenmiyordu.
• Parça Sınırlaması: Plastik tampon, ayna gibi parçalara değer kaybı verilmiyordu.
• Formül Dayatması: Piyasa gerçekliğinden bağımsız, matematiksel formül uygulanıyordu.

8.2. AYM'nin Gerekçeleri

Anayasa Mahkemesi şu argümanlarla iptal kararı vermiştir:

• Mülkiyet Hakkı İhlali: Zarar görenin gerçek zararının karşılanmaması, Anayasa m. 35'teki mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Yasama Yetkisinin Devredilmezliği: Temel hakların idarenin düzenleyici işlemlerine bırakılması Anayasa'nın 7. maddesine aykırıdır.
• Gerçek Zarar İlkesi: TBK'nın öngördüğü "tam tazmin" ilkesi, Genel Şartlar eliyle daraltılamaz.

Pratik Sonuç: Artık 300.000 km'deki bir araç için bile, piyasada değer düşüşü oluşuyorsa tazminat ödenmek zorundadır. Hesaplama, uzman bilirkişi tarafından "piyasa rayici" esas alınarak yapılır.

9. Değer Kaybı Tazminatının Temel Başvuru Şartları

Değer kaybı tazminatına hak kazanabilmek için aşağıdaki şartların kümülatif olarak gerçekleşmesi gerekir:

9.1. Çift Taraflı Kaza Şartı

Tek taraflı kazalarda (örneğin sürücünün direksiyon hakimiyetini kaybedip duvara çarpması) değer kaybı talep edilemez. Zira kişi, kendi kusurundan menfaat elde edemez ve kendi sigortacısına karşı üçüncü şahıs konumunda değildir. Tazminat, karşı tarafın Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortasından talep edilir.

9.2. Kusursuzluk veya Kısmi Kusur

Talep eden tarafın kazada %100 kusurlu olmaması şarttır. Tazminat miktarı, kusur oranı nispetinde belirlenir. Örneğin, %25 kusurlu olan bir sürücü, hesaplanan toplam değer kaybının %75'ini karşı tarafın sigortasından alabilir.

9.3. Onarım Gerçekliği

Aracın hasar görmesi ve bu hasarın onarılmış olması gerekir. Onarılmadan, hasarlı haliyle satılan araçlar için teorik olarak değer kaybı talep edilebilir mi sorusu doktrinde tartışmalı olsa da, uygulama genellikle onarımın gerçekleşmiş olmasını arar.

9.4. Mükerrerlik Olmaması

Değer kaybı talep edilen parçanın, daha önceki bir kazada hasar görmemiş ve onarım işlemine tabi tutulmamış olması gerekir. "Hasarsızlık" vasfını daha önce yitirmiş bir parça için yeniden değer kaybı oluşmayacağı kabul edilir.

10. Plastik Parça, Cam ve Donanım Hasarları

Eski Genel Şartlar; tampon, cam, far, silecek, jant, teyp gibi parçaları "değiştirilebilir estetik/mekanik parçalar" olarak sınıflandırıp değer kaybı kapsamı dışında tutuyordu. Sigorta şirketlerinin savunması, bu parçaların şasi veya kaporta bütünlüğünü etkilemediği yönündeydi.

10.1. Plastik Tampon

Modern araçlarda tamponlar, sensörler, radarlar ve karmaşık boya işlemleri içeren pahalı parçalardır. İkinci el alıcısı, tamponu değişmiş veya boyanmış bir araca, tamamen orijinal bir araca göre şüpheyle yaklaşmakta ve daha düşük fiyat teklif etmektedir. Yargıtay ve Sigorta Tahkim Komisyonu'nun güncel kararları, plastik tampon onarımlarından kaynaklanan değer kayıplarının ödenmesi gerektiği yönündedir.

10.2. Cam ve Far

Orijinal camın veya yüksek teknolojili bir farın (Led/Xenon) değişimi, TRAMER kaydında yüksek meblağlar oluşturmakta, bu da aracın "Hasar Kaydı"nı şişirerek piyasa değerini düşürmektedir. Bu nedenle, bu parçalar da artık tazminat hesabına dahil edilmektedir.

11. Ağır Hasar (Pert) Kaydı ve Değer Kaybı İlişkisi

Bir aracın geçmişinde "Ağır Hasar" veya "Pert" kaydı bulunması, o aracın piyasa değerini zaten "hurda/sovtaj" bedeline yakın bir seviyeye indirmiştir. Bu nedenle, ağır hasar kaydı bulunan bir aracın, sonraki hafif kazalarda tekrar değer kaybına uğramayacağı kabul edilir.

Önemli Ayrım: Eğer araç geçmişte ağır hasar kaydı almamışsa, ancak parça bazlı (lokal) boya/değişim işlemleri görmüşse; yeni kazada hasar gören bölge, eski hasarlı bölgeden farklı ise değer kaybı talep edilebilir. Örneğin, daha önce sadece arka tamponu değişmiş bir aracın, yeni kazada ön kaputu hasar görürse, ön kaput üzerinden değer kaybı hesaplanır.

12. Araç Değer Kaybı Hesaplama Metodolojisi

AYM kararı sonrası, değer kaybı hesaplamasında "Piyasa Rayici Yaklaşımı" benimsenmiştir. Hesaplama şu adımlarla yapılır:

9.1. Bilirkişi İncelemesi (Zorunlu)

• Emsallerin Belirlenmesi: Aynı marka, model, yaş ve kilometredeki hasarsız araçların ikinci el piyasa değerleri araştırılır.
• Hasar Kaydı Etkisi: TRAMER kaydındaki hasar bilgisi nedeniyle piyasada oluşan fiyat düşüşü tespit edilir.
• Onarım Kalitesi: Onarımın orijinal parça ile mi yoksa muadil/çıkma parça ile mi yapıldığı dikkate alınır.

9.2. Pratik Hesaplama Örneği

2022 model, 50.000 km'de, kazadan önce rayiç değeri 800.000 TL olan bir aracın ön tampon ve çamurluk hasarı aldığını varsayalım:

10. Sigorta Tahkim Komisyonu Başvuru Süreci

Değer kaybı taleplerinde en hızlı çözüm yolu, Sigorta Tahkim Komisyonu'dur. Ortalama 4-8 ayda sonuçlanır ve mahkemeye göre daha az masraflıdır.

10.1. Başvuru Şartları

• Önce sigorta şirketine yazılı başvuru yapılmış olmalıdır (zorunlu idari başvuru).
• Sigorta şirketi 15 gün içinde yanıt vermemeli veya olumsuz yanıt vermelidir.
• Uyuşmazlık sadece ZMMS (Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası) kapsamında olmalıdır.

10.2. Başvuru Belgeleri

• Kaza tespit tutanağı veya trafik polis raporu
• Ruhsat fotokopisi
• Ekspertiz veya onarım faturası
• TRAMER hasar kaydı
• Sigorta şirketine yapılan başvurunun reddi veya yanıtsız kaldığına dair belge

Uyarı: Manevi tazminat talepleri Sigorta Tahkim Komisyonu'nda değerlendirilemez. ZMMS sadece maddi zararları karşılar. Manevi tazminat için İhtiyari Mali Mesuliyet (İMM) poliçesine veya doğrudan sürücüye başvurmak gerekir.

15. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

15.1. Kendi aracıma kendi sigortamdan değer kaybı alabilir miyim?

Hayır. ZMMS (Zorunlu Trafik Sigortası) karşı tarafın zararlarını karşılar. Kendi aracınızın değer kaybı için Kasko poliçenizde "değer kaybı klozu" olmalıdır, ancak bu nadirdir. Genel kural, kusurlu aracın sigortasından değer kaybı istenmesidir.

15.2. Hasar 2 yıl önce oldu, zamanaşımı doldu mu?

Muhtemelen hayır. TBK m. 72 uyarınca, kaza bir suç teşkil ediyorsa (taksirle yaralama veya öldürme), ceza zamanaşımı süresi tazminat davasına da uygulanır. Yaralanmalı kazada 8 yıl, ölümlü kazada 15 yıl süreniz vardır.

15.3. Sigorta şirketi düşük teklif sundu, kabul etmeli miyim?

Kabul etmeden önce bağımsız bir ekspertiz veya bilirkişi görüşü alın. Sigorta şirketleri genellikle eski formüle göre veya piyasa rayicinin altında hesaplama yapar. İbranameye imza atmadan Sigorta Tahkim'e başvurabilirsiniz.

15.4. Hem maddi hem manevi tazminat aynı davada istenebilir mi?

Evet, aynı dava dilekçesinde hem değer kaybı (maddi) hem de yaralanmadan kaynaklanan manevi tazminat talep edilebilir. Ancak ZMMS sadece maddi zararları karşıladığı için, manevi tazminat davalısı olarak sigorta şirketi yerine sürücü veya İMM sigortacısı gösterilmelidir.

15.5. Arabamın hasarını ben tamir ettirdim, değer kaybı alabilir miyim?

Evet. Değer kaybı, tamirin kim tarafından yaptırıldığından bağımsızdır. Önemli olan aracın TRAMER'e "hasarlı" olarak işlemiş olması ve ikinci el piyasasında değer düşüklüğü yaşamasıdır. Tamir faturasını delil olarak sunmanız faydalı olur.

15.6. Araç plakası değişti, bu değer kaybını etkiler mi?

Hayır. TRAMER kaydı araç şasi numarasına bağlıdır, plakaya değil. Plaka değişikliği hasar kaydını silmez. Araç satıldığında yeni alıcı TRAMER sorgulaması yaparak tüm hasar geçmişini görebilir.

15.7. Motosiklet için de değer kaybı alabilir miyim?

Evet. ZMMS kapsamı sadece otomobillerle sınırlı değildir. Motosiklet, minibüs, kamyon gibi tüm motorlu kara taşıtları için değer kaybı talep edilebilir. Hesaplama yöntemi aynıdır: piyasa rayici farkı.

15.8. Kaza tespit tutanağı yoksa ne olur?

Kaza tespit tutanağı olmasa bile değer kaybı talep edilebilir. Trafik polisi raporu, mobese kayıtları, tanık beyanları veya sigorta ekspertiz raporu delil olarak kullanılabilir. Ancak tutanak, ispatı kolaylaştırır.

15.9. Karşı taraf sigortasız ise ne yapabilirim?

Sigortasız araçların yol açtığı zararlar Güvence Hesabı'ndan karşılanır. Güvence Hesabı, ZMMS yaptırmayan araçların neden olduğu hasarları ödemek için sigorta şirketlerinin katkısıyla oluşturulmuştur. Başvuru, doğrudan Güvence Hesabı'na yapılır.

15.10. Kusur oranı tartışmalı ise ne yapmalıyım?

Kaza tespit tutanağındaki kusur oranı kesin değildir; mahkemede değiştirilebilir. Bilirkişi incelemesi ile kusur oranı yeniden belirlenir. Kusur oranı düşerse tazminat miktarınız artar.

16. Pratik Senaryolar ve Yargıtay Kararları

Senaryo 1: Sıfır Araç Değer Kaybı

Ahmet Bey, 1.500.000 TL'ye sıfır araç satın aldı. 3 ay sonra arkadan çarpma sonucu arka tampon ve bagaj kapağı değişti. Onarım 50.000 TL'ye yapıldı, TRAMER'e işlendi. Bilirkişi, hasarsız emsaller arasındaki fiyat farkını %12 olarak belirledi. Sonuç: 180.000 TL değer kaybı + 50.000 TL onarım = 230.000 TL toplam tazminat.

Senaryo 2: Yüksek Kilometreli Araç

Fatma Hanım'ın 2015 model, 250.000 km'deki aracı sol ön çamurluk hasarı gördü. Eski düzende "165.000 km sınırı" nedeniyle red verilirdi. Yeni Uygulama: AYM kararı sonrası kilometre sınırı kalktı. Bilirkişi, aracın hasarsız emsal değerini 400.000 TL, hasarlı emsal değerini 360.000 TL belirledi. Sonuç: 40.000 TL değer kaybı ödendi.

Senaryo 3: Plastik Tampon ve Cam Hasarı

Mehmet Bey'in aracında sadece ön tampon ve ön cam değişti. Sigorta şirketi "plastik parça ve cam değer kaybı kapsamında değil" diyerek redetti. Tahkim Kararı: AYM sonrası tüm parçalar kapsama dahil. Değişen parçaların TRAMER tutarı (45.000 TL) dikkate alınarak %8 değer kaybı (32.000 TL) ödenmesine karar verildi.

17. Manevi Tazminat Kriterleri ve Yargıtay Uygulamaları

17.1. Manevi Tazminatın Şartları

Trafik kazasından kaynaklanan manevi tazminat talebi için şu şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Beden Bütünlüğü İhlali: Yaralanma, sakatlık veya ölüm meydana gelmelidir.
• Hukuka Aykırılık: Kaza, sürücünün kusurlu davranışından kaynaklanmalıdır.
• İlliyet Bağı: Kaza ile zarar arasında uygun nedensellik bağı bulunmalıdır.
• Elem ve Üzüntü: Mağdurun psikolojik olarak etkilenmesi yeterlidir, belgeleme zorunluluğu yoktur.

17.2. Tazminat Miktarını Etkileyen Faktörler

Yargıtay içtihatlarına göre hakimler şu faktörleri dikkate alır:

• Yaralanmanın ağırlığı ve kalıcılığı (maluliyet oranı)
• Mağdurun yaşı, mesleği ve sosyal durumu
• Tarafların kusur oranları
• Olayın meydana geliş şekli (alkollü araç kullanımı, hız limiti aşımı vb.)
• Ülkedeki ekonomik koşullar ve enflasyon

Yargıtay Kriteri: Manevi tazminat "zenginleşme aracı" değildir. Miktarın, zarar verenin ekonomik çöküşüne yol açmayacak, mağdurun da zenginleşmesine neden olmayacak şekilde "hakkaniyet" ölçüsünde belirlenmesi gerekir.

17.3. ZMMS ve Manevi Tazminat

Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası (ZMMS) yani trafik sigortası, manevi tazminatı karşılamaz. Manevi tazminat için:

• Kusurlu sürücüye: Doğrudan dava açılabilir.
• İMM sigortasına: Eğer karşı tarafın İhtiyari Mali Mesuliyet poliçesi varsa bu sigortaya başvurulabilir.
• Kasko'ya: Bazı kasko poliçeleri "sürücü ferdi kaza" teminatı içerir.

18. Sonuç ve Stratejik Öneriler

Trafik kazasında tazminat süreci, sadece maddi hasardan ibaret değildir. "Manevi Tazminat", mağdurun yaşadığı travmanın hukuki karşılığıdır. Hak kaybı yaşamamak için:

1. Zamanaşımına Dikkat: 2 yıl geçti diye vazgeçmeyin, 8 yıllık ceza zamanaşımı hakkınızı kullanın.
2. Faiz Türü: Davalı sigorta ise mutlaka "Avans Faizi" talep edin.
3. Sigorta Tahkim: Maddi tazminat (değer kaybı) için Sigorta Tahkim Komisyonu'nu (4-8 ayda sonuçlanır), manevi tazminat için ise Asliye Ticaret Mahkemelerini tercih edin (ZMMS manevi tazminatı karşılamaz, İMM veya sürücüye gidilmelidir).